Giacomo Leopardi, CANTI – ΜΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗ / Ἐκδόσεις Τύρφη, 2024
Μετάφραση ἀπὸ τὴν ἰταλικὴ καὶ σημειώσεις: Γιάννης Χ.Ι. Κυπριανίδης / Δίγλωσση
Ἔκδοση / Ἐπιμέλεια: Μαρία Σύρρου / Σχεδιασμός: Εὐθύμιος Γάλλος
Η θεωρία του Alessandro Passi και η μεταφραστική προσέγγιση του Γιάννη
Κυπριανίδη στα Canti του Giacomo Leopardi
Ο Alessandro Passi είναι αφυπηρετήσας αναπληρωτής καθηγητής Σανσκριτικών στο
Πανεπιστήμιο της Μπολόνια και μεταφραστής. Γνώρισα την ιδιότυπη θεωρία του για
την τέχνη της μετάφρασης μελετώντας την ποίηση του Lance Henson —με
καταγωγή από την ινδιάνικη φυλή Cheyenne, ο οποίος έχει εγκατασταθεί στην
Ιταλία— του οποίου τη συμμετοχή πρότεινα στο φετινό Διεθνές Φεστιβάλ Ποίησης
του Κύκλου Ποιητών. Στην ιδιότυπη θεωρία του Alessandro Passi για την τέχνη της
μετάφρασης βασίστηκα, επαναπροσεγγίζοντας τον μεταφραστικό μόχθο του Γιάννη
Κυπριανίδη, στο πλαίσιο της παρουσίασης του βιβλίου στην 21 η Διεθνή Έκθεση
Βιβλίου στη Θεσσαλονίκη.
«condurre tutte le pecore giuste, nel gregge giusto, al posto giusto…»
«να οδηγήσεις τα σωστά πρόβατα στο σωστό κοπάδι και να τα τοποθετήσεις στη
σωστή τους θέση…»
Σύμφωνα με τον Passi, το πρωτότυπο κείμενο μοιάζει με ένα απέραντο κοπάδι από
πρόβατα, που είναι λογιών λογιών: πρόβατα-γραμματικής, πρόβατα-σύνταξης, ήχου,
νοήματος, μετρικής, λεξιλογίου, πρόβατα-εικόνας και πάει λέγοντας. Μπροστά στον
μεταφραστή ορθώνεται ένας φράκτης· πέρα απ’ αυτόν τον φράκτη αρχίζει να
σχηματίζεται ένα νέο κοπάδι — το μεταφρασμένο κείμενο. Στην πλευρά της γλώσσας-στόχου υπάρχουν ήδη κάποια πρόβατα, οι δικές της βάσεις και ιδιοτυπίες.
Το αρχικό κοπάδι, που ισορροπεί μέσα στη λογική της γλώσσας-προέλευσης (όλα τα
μέλη του συνυπάρχουν σε αρμονία, ή τουλάχιστον έτσι θα έπρεπε να είναι), έρχεται
τώρα να αναμειχθεί με το κοπάδι της γλώσσας-στόχου. Όμως, σε μιαν άλλη γλώσσα,
δύσκολα θα μπορέσει να διατηρήσει την ίδια αρμονία που είχε στη γλώσσα-
προέλευσης: τα προβατάκια αναζητούν τους χαμένους τους συντρόφους, χάνουν τους
μεταξύ τους δεσμούς, τσακώνονται. Η μετάφραση της ποίησης απαιτεί από τον
μεταφραστή να περάσει όσα περισσότερα προβατάκια γίνεται στην άλλη πλευρά του
φράκτη, χωρίς να προκαλέσει χαώδη σύγχυση. Πάντα, κάποια θα μείνουν πίσω. Οι
δίγλωσσοι αναγνώστες θα νιώσουν το κενό της απουσίας τους — όμως δεν γίνεται
να περάσουν όλα. Πολλές φορές μάλιστα θα χρειαστεί ο μεταφραστής να επιστρέψει
κάποια πρόβατα, που νόμιζε ότι είχε επιλέξει σωστά στην αρχή, και να τα ανταλλάξει
με άλλα. Η μετάφραση είναι μια διαρκής πράξη ευθυγράμμισης: ζυγίσματος,
δοκιμής, κρίσης· ποια πρόβατα μπορούν να διαβούν τον φράκτη και ποια όχι· ποια
είναι τα πιο πολύτιμα για το νέο κοπάδι που ο μεταφραστής καλείται να συστήσει.
Ο Alessandro Passi, στη μεταφορά του κοπαδιού και του φράκτη, αναδεικνύει τη
δυναμική φύση της μετάφρασης: η γλώσσα δεν είναι ένα στατικό σύστημα, αλλά
ένας ζωντανός οργανισμός, όπου κάθε στοιχείο (μορφολογικό, συντακτικό,
νοηματικό, ηχητικό, συναισθηματικό) συνδέεται στενά με τα υπόλοιπα. Η μεταφορά
αυτής της ζωντανής ενότητας σε άλλη γλώσσα είναι μια πράξη διαρκούς
διαπραγμάτευσης, καθώς κάποιες σχέσεις χάνονται, άλλες αναγκάζονται να
αλλάξουν και δημιουργούνται προφανώς νέες.
Αυτή η προβληματική αποτυπώνεται έντονα στη μετάφραση των Canti του Giacomo
Leopardi, όπου ο μεταφραστής δεν έχει να αναμετρηθεί προφανώς μόνο με λέξεις,
αλλά με μια ολόκληρη κοσμοθεωρία, γεμάτη μελαγχολία, αίσθηση ματαιότητας και
ευγένεια ψυχής.
1. Η «ισορροπία του κοπαδιού» στη μετάφραση του Γιάννη Κυπριανίδη
Στο πρωτότυπο, το ποιητικό σύμπαν του Leopardi είναι ένα τέλεια εναρμονισμένο
κοπάδι:
Η υψηλή γλώσσα των ιταλικών του 19ου αιώνα (με αναφορές σε κλασικές μορφές)
η μουσικότητα της μετρικής του
η φιλοσοφική πυκνότητα των εννοιών
και η συγκινησιακή υποβολή μέσω ήχων και εικόνων
είναι απόλυτα εναρμονισμένα.
Ο μεταφραστής καλείται να περάσει το κοπάδι αυτό πέρα από τον φράκτη
οδηγώντας το στην ελληνική γλώσσα — που έχει διαφορετικούς ρυθμούς,
συντακτικές συνήθειες και ηχητικά πρότυπα.
Ένα παράδειγμα αυτής της προσπάθειας είναι το ποίημα «Στη Σύλβια» (A Silvia).
Στους πρώτους στίχους:
Silvia, rimembri ancora / quel tempo della tua vita mortale, / quando beltà splendea /
negli occhi tuoi ridenti e fuggitivi […]
Η πρωτότυπη μουσικότητα βασίζεται στις εσωτερικές παρηχήσεις και στον ήχο των
λέξεων («rimembri», «splendea», «ridenti»).
Στην ελληνική μετάφραση αποδίδεται:
Σύλβια, μου έρχονται πάλι θύμησες / από τα χρόνια εκείνα, της γήινης ζωής σου, /
τότε που έλαμπε η ομορφιά στα μάτια σου […]
Εδώ, διατηρείται το γενικό νόημα και ο λυρισμός, όμως η μουσικότητα
μετασχηματίζεται: τα «προβατάκια» του ήχου περνούν, αλλά με άλλο βηματισμό.
2. Τα «προβατάκια» που μένουν πίσω
Στη μετάφραση, σύμφωνα με τον Passi, κάποια στοιχεία του πρωτοτύπου
αναγκαστικά θυσιάζονται.
Στο ποίημα «Στη Σελήνη» (Alla Luna), ο Leopardi μιλά στη σελήνη ως συνοδοιπόρο
της θλίψης του:
O graziosa luna, io mi rammento / che, or volge l’anno, sovra questo colle / io venia
pien d’angoscia a rimirarti […]
Στην ελληνική μετάφραση αποδίδεται:
Αχ φεγγαράκι πλουμιστό, ξανάρχεται η θύμηση / κι ας πέρασε ένας χρόνος, απ’ όταν
εγώ ερχόμουνα / σ’ αυτό το βουναλάκι, γεμάτος θλίψη και καημούς […]
Εδώ παρατηρούμε ότι:
Το στοχαστικό «rammento» («θυμάμαι με στοχασμό») μετατρέπεται σε «ξανάρχεται
η θύμηση». Χάνεται έτσι ένα μέρος της εσωτερικής αίσθησης ελέγχου της μνήμης,
που υπάρχει στο ιταλικό κείμενο.
Το «colle» (λόφος) γίνεται «βουναλάκι», ένα υποκοριστικό που προσθέτει γλύκα,
ωστόσο αλλάζει την αίσθηση μοναξιάς του πρωτοτύπου.
Άρα, μερικά «προβατάκια» του νοήματος και του ύφους δεν περνούν ακέραια τον
φράκτη.
3. Η επιλογή των πολύτιμων στοιχείων
Στη μετάφραση, πρέπει να σωθούν πρώτα τα πιο ουσιώδη στοιχεία.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της στρατηγικής συναντάμε στο ποίημα «Ο
μοναχικός σπουργίτης» (Il passero solitario).
Στους στίχους:
T’ altri augelli contenti, a gara insieme
per lo libero cielo fan festa a gara […]
που αποδίδονται ως:
Τ’ άλλα πουλιά, γιορτάζοντας την Άνοιξή τους,
χαρούμενα πετούν στον καταγάλανο ουρανό
κι ανταγωνίζονται κάνοντας χίλιους κύκλους […]
παρατηρούμε ότι:
Το κλίμα χαράς και πληρότητας των άλλων πουλιών διατηρείται.
Η υπαρξιακή απομόνωση του σπουργιτιού αποδίδεται εξαιρετικά στους στίχους:
Μα εσύ, απόμερα, περίσκεπτος παρατηρείς
χωρίς συντρόφους και πετάγματα […]
Παρά τις κάποιες μικρές αλλαγές στο ηχητικό ύφος, ο μεταφραστής φροντίζει να
σώσει το ουσιαστικό αίσθημα μοναξιάς και στοχαστικής αποστασιοποίησης, που
αποτελούν κεντρικά χαρακτηριστικά της ποίησης του Leopardi.
Συμπέρασμα
Η θεώρηση του Alessandro Passi προσφέρει ένα πολύτιμο πλαίσιο κατανόησης της
μετάφρασης:
Η μετάφραση είναι πράξη ισορροπίας και επιλογής.
Στην περίπτωση των Canti του Leopardi, ο μεταφραστής αναγκάζεται να επιλέξει
προσεκτικά ποια στοιχεία να σώσει ανά περίσταση: το νόημα, τη μουσικότητα, το
συναίσθημα, την υπαρξιακή απελπισία.
Η τελική μετάφραση, λοιπόν, δεν είναι ποτέ πιστό αντίγραφο· είναι ένα νέο ζωντανό
κοπάδι, διαφορετικό αλλά αυθεντικό, που τιμά το πνεύμα του πρωτοτύπου όσο
περισσότερο μπορεί.
Όπως σωστά υπαινίσσεται ο Passi:
Η τέχνη της μετάφρασης είναι η τέχνη της τρυφερής και θαρραλέας απώλειας.
Τζίνα Καρβουνάκη: Από την παρουσίαση του βιβλίου Giacomo Leopardi, CANTI – ΜΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗ / Ἐκδόσεις Τύρφη, 2024, στο πλαίσιο της 21ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου στη Θεσσαλονίκη.
