Ammennicoli του Maurizio Soldini
Il Convivio Editore
Η πραγματικότητα ως αυτό που επιζεί του βλέμματος, η ποίηση ως διακεκομμένη σκέψη
Στο Ammennicoli (Μικροπράγματα), ο Maurizio Soldini επεξεργάζεται την ποιητική της ελάχιστης αποκάλυψης, μια αισθητική του ασήμαντου που μετατρέπεται σε γνωσιακό μηχανισμό. Ο τίτλος, σκόπιμα ταπεινός, καλεί τον αναγνώστη σε σε μια διακριτική προσέγγιση: εδώ δεν προσφέρεται ο κόσμος στην ολότητά του, αλλά στις μικρολεπτομέρειές του, στα κατάλοιπά του, σε εκείνο που ο Blanchot θα όριζε ως το ελάχιστο που επιμένει, αυτό που επιβιώνει στο περιθώριο, έξω από την αναπαράσταση.
Η συλλογή είναι δομημένη ως ένας αστερισμός θραυσμάτων, όχι με την κλασική έννοια του ρομαντικού αποσπάσματος, που επεδίωκε την ολότητα, αλλά με τη σύγχρονη σημασία του «θραύσματος ως μορφής επιβίωσης», σύμφωνα με τη διατύπωση του Agamben. Η ποίηση δεν επανενώνει, αλλά παρατηρεί τις ρωγμές και τις αφήνει να αντηχούν. Κάθε κείμενο είναι μια ελάχιστη χειρονομία που σταματά στο χείλος του λεχθέντος, όπως όταν ο Soldini σημειώνει:
«il vento s’appoggia sui davanzali // ο άνεμος ακουμπά στα κατώφλια των παραθύρων».
Το να ακουμπά είναι η ουσιώδης χειρονομία του θραύσματος: δεν καταλαμβάνει, δεν διεκδικεί κυριαρχία· απλώς εναποτίθεται, υποδεικνύει μια κατεύθυνση, ανοίγει ένα πεδίο δυνατοτήτων.
Μέσα σε αυτόν τον χώρο της αναστολής εγγράφεται και η πολιτική διάσταση του βιβλίου. Ο πόλεμος, για παράδειγμα, δεν περιγράφεται ως έκτακτο γεγονός, αλλά ως παρεμβολή στον ρυθμό της καθημερινότητας:
«arriva sempre di notte il boato/ … /ma non c’è meraviglia o stupore // πάντα νύχτα φτάνει ο κρότος / … / μα δεν υπάρχει θαυμασμός ούτε έκπληξη».
Ο στίχος του Soldini δραματοποιεί μια δυναμική της αντίληψης που βρίσκει βαθύ θεωρητικό αντίκρισμα στη διάκριση του Barthes μεταξύ studium και punctum.
Στα Αποσπάσματα ενός ερωτικού λόγου και ακόμη περισσότερο στη φωτεινή άμαρα, ο Barthes ορίζει το punctum ως εκείνο που «κεντρίζει», που πληγώνει την εικόνα, εισάγοντας μια αιφνίδια υπεραξία που αποσταθεροποιεί την συνηθισμένη πρόσληψη. Είναι το στοιχείο που διακόπτει τη συνέχεια του νοήματος, χτυπώντας το υποκείμενο με τρόπο απρόβλεπτο.
Στον στίχο του Soldini ο νυχτερινός κρότος του πολέμου θα έπρεπε να αποτελεί ακριβώς αυτό: την εισβολή του τραυματικού συμβάντος, το σημείο ρήξης που διαπερνά την καθημερινότητα και προκαλεί μια πληγή της αντίληψης.
Το punctum, εδώ, δεν συμβαίνει πια.
Το τραύμα έχει ενταχθεί στην κανονικότητα, έχει απορροφηθεί στην ίδια τη δομή της καθημερινής εμπειρίας. Δεν κεντρίζει, δεν πληγώνει, δεν ξαφνιάζει: επαναλαμβάνεται.
Αυτό το «αδυνάτισμα του punctum» είναι εννοιακά κρίσιμο. Σημαίνει ότι το πραγματικό του τραύματος δεν παράγει πλέον διακοπή, δεν ανοίγει ρήγμα, δεν μετατοπίζει, επειδή έχει γίνει ατμόσφαιρα, κατάσταση, συνήθεια. Ο πόλεμος, που θα έπρεπε να φτάνει ως ρήξη, έρχεται ως ρουτίνα. Ο νυχτερινός κρότος, παρά τη βία του, δεν ανοίγει καμία σχισμή στην πρόσληψη: δεν εκπλήσσει, δεν φωτίζει, δεν διαταράσσει το studium. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι ο Soldini καταγράφει μια διαδικασία αισθητηριακής αναισθησίας: όταν η βία είναι συνεχής, δεν μπορεί πια να λειτουργήσει ως punctum. Γίνεται υπόβαθρο, θόρυβος, καθίζηση. Και ακριβώς αυτή η μεταμόρφωση αποτυπώνεται με διαύγεια στον στίχο: ο πόλεμος δεν είναι πλέον το εξαιρετικό γεγονός που διακόπτει την τάξη, αλλά η συνθήκη που τη δομεί.
Σε θεωρητικό επίπεδο, ο Soldini δείχνει πως το punctum, που στον Barthes είναι το στοιχείο που επανενεργοποιεί το ανθρώπινο, που παράγει συνάντηση, μπορεί να ακυρωθεί από την επανάληψη. Το τραύμα που επαναλαμβάνεται δεν διαπερνά πλέον: κατακάθεται. Και η απουσία θαυμασμού ή έκπληξης γίνεται η ίδια πολιτικό σύμπτωμα, μια ισχυρότατη ποιητική δήλωση για την κανονικοποίηση της βίας.
«fissare lo sguardo in un punto immobile dove le onde spumeggiando si accartocciano // να καθηλώνεις το βλέμμα σε ένα ακίνητο σημείο, εκεί όπου τα κύματα, μέσα στον αφρό τους, ενώ ξεδιπλώνονται, ρυτιδώνουν».
Η καθαρότητα δεν γεννιέται από τη στερέωση του βλέμματος, που το ακινητοποιεί, το παγώνει, αλλά από την πλάγια προσέγγιση. Είναι η λογική του «μη εμφανές» για την οποία έγραφε ο Char: αυτό που αποκαλύπτεται δεν παρουσιάζεται πάντα μετωπικά. Το θραύσμα είναι το αποτέλεσμα αυτού του αποκεντρωμένου βλέμματος: συλλαμβάνει ό,τι δίνεται ακροθιγώς, ό,τι δεν μπορεί να συλληφθεί εάν παρατηρηθεί άμεσα.
Η καθημερινότητα, μέσα στην ευθραυστότητά της, γίνεται προνομιακή σκηνή ποιητικής εμφάνισης. Όταν ο Soldini γράφει:
«Le linee delle immagini feriali si sciolgono veloci in case e voci si levano dalle finestre accese // Βιαστικά οι γραμμές των εικόνων της καθημερινότητας εξαϋλώνονται σε σπίτια, και φωνές που αναδύονται από τα φωτισμένα παράθυρα»:η μονάδα μέτρησης της ύπαρξης δεν βρίσκεται στην ολότητα της ημέρας, αλλά στη σιωπή των μικρομορφών της. Ο Paul Celan θα μιλούσε για ύψιστη προσοχή: η ποίηση ως ριζική ακρόαση του ελαχίστου, ως άσκηση εγγύτητας προς ό,τι αγγίζει σχεδόν το μηδέν.
Μια δήλωση ποιητικής βρίσκεται ίσως στην αφαίρεση, η οποία εδώ συμπίπτει με μια ηθική ευθύνη. Ο ποιητής δεν αξιώνει να σφραγίσει σημασιολογικά το νόημα. Αντίθετα, το αφήνει ανοικτό, εκτεθειμένο στο ανολοκλήρωτο. Ο Blanchot θα όριζε αυτή την πρακτική ως «γραφή της διακοπής»: η αλήθεια δεν είναι αυτό που διατυπώνεται, αλλά αυτό που παραμένει σε αναστολή.
Το θραύσμα ως κυρίαρχη μορφή της σύγχρονης ιταλικής ποίησης
Η γραφή του Soldini εντάσσεται στη γενικότερη διαδικασία επαναπροσδιορισμού του σύγχρονου ιταλικού λυρισμού, όπου το θραύσμα δεν αποτελεί πια δείκτη διάλυσης, αλλά λειτουργική μορφή στοχασμού. Η κληρονομιά του Zanzotto, η ημερολογιακή ένταση της Anedda, η ποιητική πρόζα του Celati, δείχνουν μια κοινή κατεύθυνση: την εγκατάλειψη της ολότητας ως ορίζοντα και την εμπιστοσύνη στην τμηματική πρόσληψη του πραγματικού ως μοναδική έντιμη μορφή γνώσης. Το θραύσμα σήμερα δεν εκπροσωπεί έλλειψη αλλά μέθοδο. Είναι ο τόπος όπου το πραγματικό μπορεί να παρατηρηθεί χωρίς να εξαναγκαστεί σε δομή. Είναι η ποιητική απάντηση στην πολυπλοκότητα του σύγχρονου κόσμου, που εμφανίζεται ολοένα και περισσότερο ως σύνολο ασυνεχών δεδομένων, γεγονότων, καταλοίπων, ρωγμών. Η ποίηση, αρνούμενη να ανασυνθέσει τεχνητά αυτή την αταξία, επιλέγει την ελάχιστη ακρίβεια: να συλλάβει το νόημα στο σημείο όπου θραύεται.
Σε αυτό το πλαίσιο, το έργο του Soldini δεν μιμείται την παράδοση του θραύσματος: την ανανεώνει. Είναι μια ποίηση που δεν απαντά, αλλά φυλάσσει· δεν τακτοποιεί, αλλά
προσανατολίζει· δεν δείχνει το όλον, αλλά το αφήνει να υπονοηθεί μέσα από μια σχισμή.
Και είναι ακριβώς σε αυτή τη σχισμή που ο αναγνώστης του Ammennicoli βρίσκει τον αυθεντικότερο τόπο της ποιητικής γνώσης: έναν εύθραυστο, εξαιρετικά ακριβή χώρο, όπου το μη-εμφανές καθίσταται επιτέλους ορατό.
Δύο ποιήματα
Αντικατοπτρισμός
Ο αντικατοπτρισμός ο μεσημεριανός είναι σμιλεμένος σαν ξόρκι
στο προθάλαμο της κόλασης
ο πυρετώδης καύσωνας του καλοκαιριού
στο δέρμα που καίει στα μάτια
σκοτεινιάζει λογική και αίσθημα
μια πηγή μια πηγή και μια σκιά
σκιά όπου να στυλωθεί το σώμα
για να μη φαίνεται διπλό
ΟΙ ΠΥΚΝΕΣ ΜΥΡΩΔΙΕΣ ΤΗΣ ΧΑΡΟΥΠΙΑΣ
Το θερινό ηλιοστάσιο κοιτά από μακριά
μια διαλυμένη ατμόσφαιρα βροχής και γύρης,
τα αρώματα της χαρουπιάς ξεγελούν
εκλείψεις επιθυμίας με ξεσπάσματα έρωτα.
Μια ταινία φωτός υγροποιεί τα καλντερίμια
που καθρεφτίζουν τα πρόσωπα των νεφών,
μια λάμψη έμπνευσης φωτίζει τα σοκάκια
όπου αγκαλιάζονται εποχές και έρωτες.
Ο Maurizio Soldini γεννήθηκε το 1959 στη Ρώμη, όπου ζει και εργάζεται. Είναι συγγραφέας και ποιητής. Διδάσκει Βιοηθική και ασκεί κλινικό ιατρικό έργο στο Πανεπιστήμιο “Sapienza” της Ρώμης. Έχει λάβει την Εθνική Επιστημονική Πιστοποίηση για τη βαθμίδα του Αναπληρωτή Καθηγητή στη Βιοηθική (MED/02). Έχει στο ενεργητικό του πολυάριθμα άρθρα και μελέτες,
συμπεριλαμβανομένων διεθνών δημοσιεύσεων. Συνεργάζεται με περιοδικά και εφημερίδες. Υπήρξε τακτικός αρθρογράφος της εφημερίδας Il Messaggero και συνεργάζεται ακόμη με τις πολιτιστικές
σελίδες και ως αρθρογράφος με την εφημερίδα Avvenire. Συνεργάζεται επίσης με διάφορα ιστολόγια και λογοτεχνικές σελίδες.
Έχει δημοσιεύσει αρκετές μονογραφίες, ανάμεσά τους:
La bioetica e l’anziano (1999), Argomenti di Bioetica (1999, 2002²),
Bioetica della vita nascente (2001), Filosofia e medicina (2006),
Wittgenstein e il libro blu (2009), Il linguaggio letterario della bioetica
(2012), Hume e la bioetica (2012), Misericordia e Medicina (2016), Scritti di Bioetica (2020).
Έχει εκδώσει επίσης τις ποιητικές συλλογές:
Frammenti di un corpo e di un’anima (2006), In controluce (2009), Uomo.
Poemetto di bioetica (2010), La porta sul mondo (2011), Solo per lei (2013),
Lo spolverio delle meccaniche terrestri (2019), Il sodalizio con gli specchi (2021).
Ποιήματά του περιλαμβάνονται σε πολλές ανθολογίες. Έχει στο ενεργητικό του πολυάριθμες παρεμβάσεις λογοτεχνικής κριτικής και συμμετέχει σε επιτροπές λογοτεχνικών διαγωνισμών.
https://simiomatario.gr/category/istories-dromena/to-simiomatrio-tis-tzinas-karvounaki
