Το βάρος της ελαφρότητας: ο Περελά και o Palazzeschi ως καθρέφτης της εποχής μας
Ένας άνθρωπος από καπνό εισέρχεται σε έναν κόσμο που έχει μάθει να αναγνωρίζει την ύπαρξη μέσα από το βάρος της. Ό,τι διαθέτει περίγραμμα, θέση και χρησιμότητα μπορεί να γίνει κατανοητό, να ενταχθεί σε μια τάξη. Ο Περελά διαφεύγει από αυτή τη βεβαιότητα. Στο Il codice di Perelà του Aldo Palazzeschi, το φανταστικό ανοίγει μια ρωγμή στην καθημερινή λογική και αφήνει να φανούν οι μηχανισμοί με τους οποίους μια κοινωνία κατασκευάζει την εικόνα του άλλου. Μέσα από το παράδοξο αυτού του πλάσματος δοκιμάζεται η δική μας δυνατότητα να συνυπάρξουμε με ό,τι αδυνατούμε να ορίσουμε.
Η παρουσίαση του έργου στο Θέατρο 104, στο Γκάζι, με τον τίτλο ‘Η αυτού
ελαφρότης ο Περελά’, σε σκηνοθεσία Λευτέρη Παπακώστα και υπό την αιγίδα του
Ιταλικού Μορφωτικού Ινστιτούτου Αθηνών, επαναφέρει αυτή τη μορφή στο παρόν
της θεατρικής συνάντησης. Παράλληλα, η ελληνική έκδοση από τις εκδόσεις
Αστάρτη, σε μετάφραση Παναγιώτη Σκόνδρα, επιτρέπει την επιστροφή στο
λογοτεχνικό κείμενο. Το βιβλίο και η σκηνική του μεταφορά προσφέρουν
διαφορετικούς τρόπους προσέγγισης ενός κόσμου στον οποίο η περιέργεια γίνεται
θαυμασμός και ο θαυμασμός αποκτά σταδιακά την αυστηρότητα μιας απαίτησης.
Οι άνθρωποι που περιβάλλουν τον Περελά αναγνωρίζουν επάνω του τις δικές τους
επιθυμίες. Η ασυνήθιστη φύση του τούς επιτρέπει να φανταστούν ένα πρόσωπο
απαλλαγμένο από τις δικές τους αδυναμίες, ικανό να αναλάβει όσα εκείνοι
δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν. Η ελαφρότητά του φορτώνεται έτσι με ένα
ολοένα μεγαλύτερο βάρος σημασιών. Πριν προλάβουν να τον γνωρίσουν, έχουν ήδη
αποφασίσει ποιος πρέπει να είναι.
Η κοινωνία κατασκευάζει τον Περελά που χρειάζεται.
Στη διαδικασία αυτή αναγνωρίζεται κάτι οικείο. Η δημόσια ζωή συγκροτεί συχνά τα
πρόσωπά της μέσα από προσδοκίες που προηγούνται της γνώσης. Η επιθυμία για
δικαιοσύνη, η κόπωση από το υπάρχον, η ανάγκη να πιστέψουμε σε μια δυνατότητα
αλλαγής αναζητούν κάποιον στον οποίο θα μπορέσουν να στηριχθούν. Το πρόσωπο
που συγκεντρώνει τον θαυμασμό καλείται να ανταποκριθεί σε μια εικόνα που έχει
διαμορφωθεί ερήμην του. Η αποδοχή του περιλαμβάνει ήδη τους όρους της
μελλοντικής του απόρριψης.
Η ανάθεση στον Περελά της σύνταξης ενός νέου κώδικα αποκαλύπτει την πολιτική
διάσταση αυτής της σχέσης. Η εξουσία στρέφεται προς το ξένο, αναζητώντας μια
πηγή ανανέωσης της νομιμοποίησής της. Περιμένει από εκείνον που βρίσκεται έξω
από τις συμβάσεις της να δώσει περιεχόμενο στους κανόνες της. Το αίτημα είναι
αντιφατικό: ο Περελά καλείται να μεταμορφώσει έναν κόσμο που έχει ήδη καθορίσει
τη θέση του μέσα σε αυτόν.
Εδώ το έργο αγγίζει μια επίμονη δυσκολία της συλλογικής ζωής. Η αλλαγή
παραμένει ελκυστική όσο μπορεί να νοηθεί ως υπόσχεση χωρίς προσωπικό κόστος.
Όταν προϋποθέτει τη μετακίνηση των δικών μας βεβαιοτήτων, η προσδοκία συναντά
την αντίσταση. Η κοινωνία αναζητεί μια λύση που θα την απαλλάξει ακόμη και από
την ευθύνη της συμμετοχής της. Στον Περελά αναθέτει τόσο την ελπίδα όσο και το
ενδεχόμενο της αποτυχίας της.
Η διαδρομή από την υποδοχή στην καταδίκη φανερώνει πόσο εύθραυστη γίνεται η
αποδοχή όταν στηρίζεται στη χρησιμότητα. Ο διαφορετικός αποκτά αξία επειδή
υπόσχεται κάτι. Μόλις η υπόσχεση κλονιστεί, τα ίδια χαρακτηριστικά που
προκαλούσαν γοητεία μπορούν να παρουσιαστούν ως απειλή. Η μεταστροφή αυτή
αφορά πρωτίστως το βλέμμα εκείνων που τον περιβάλλουν. Η απόστασή τους από
τον ξένο υπήρχε ακόμη και τη στιγμή της μεγαλύτερης οικειότητας.
Πόσο χώρο αφήνουμε, επομένως, στον άλλον μέσα στην αποδοχή μας; Τι συμβαίνει
όταν δεν επιβεβαιώνει την ιδέα που έχουμε σχηματίσει γι’ αυτόν; Η περίπτωση του
Περελά επιτρέπει να αναγνωρίσουμε μια μορφή κυριαρχίας που εγκαθίσταται μέσα
στον ίδιο τον θαυμασμό. Η επιθυμία να κατανοήσουμε ένα πρόσωπο μετατρέπεται
σχεδόν ανεπαίσθητα στην απαίτηση να μην υπάρχει τίποτε επάνω του που να μας
διαφεύγει.
Καθοριστική γίνεται εδώ η λειτουργία της γλώσσας. Γύρω από τον ήρωα συσσωρεύονται κρίσεις, χαρακτηρισμοί και φήμες, ώσπου η παρουσία του υποχωρεί πίσω από όσα λέγονται γι’ αυτόν. Ο συλλογικός λόγος τού αποδίδει ταυτότητα και προδιαγράφει την τύχη του. Η επανάληψη προσφέρει στις κρίσεις την αντοχή μιας βεβαιότητας, ακόμη και όταν κανείς δεν αναλαμβάνει να εξετάσει πώς αυτή
δημιουργήθηκε.
Η συνάντηση με τη σημερινή εμπειρία προκύπτει από αυτήν ακριβώς τη λειτουργία.
Στην ψηφιακή δημόσια σφαίρα, η εικόνα ενός προσώπου μπορεί να συγκροτηθεί από
αποσπασματικές φράσεις και να καταρρεύσει με την ίδια ταχύτητα. Η συμμετοχή
στη συλλογική αντίδραση υποκαθιστά συχνά τον χρόνο της κατανόησης. Ο
Palazzeschi μάς βοηθά να διακρίνουμε τις ανθρώπινες διαθέσεις που τροφοδοτούν
αυτή την ευκολία: την ανακούφιση της συμφωνίας και τον φόβο να σταθούμε έξω
από αυτήν.
Ωστόσο, το πλήθος αποτελείται από προσωπικές στάσεις. Από εκείνον που
επαναλαμβάνει μια κατηγορία, από εκείνον που συμφωνεί, από εκείνον που επιλέγει
να σωπάσει. Η διάχυση της ευθύνης επιτρέπει στον καθένα να αισθάνεται πως η δική
του συμμετοχή είναι ασήμαντη. Η ιστορία του Περελά φωτίζει τη στιγμή κατά την
οποία μια ξένη κρίση γίνεται δική μας χωρίς να έχει προηγηθεί η δοκιμασία της
σκέψης. Ο αποκλεισμός αρχίζει να αποκτά δύναμη μέσα από αυτές τις μικρές
παραχωρήσεις.
Απέναντι σε έναν κόσμο που ζητεί διαρκώς αποδείξεις αξίας, η ελαφρότητα αποκτά
ιδιαίτερο υπαρξιακό βάθος. Ο άνθρωπος από καπνό θέτει υπό αμφισβήτηση την
απαίτηση να είναι η ζωή σταθερή, μετρήσιμη και διαθέσιμη. Η παρουσία του
επιτρέπει να σκεφτούμε όσα μένουν έξω από την αποτίμηση: την αβεβαιότητα μιας
σχέσης, την ευαισθησία, το δικαίωμα να υπάρχει κανείς χωρίς να εκπληρώνει μια
αποστολή που του έχει ανατεθεί.
Η αλληγορική μορφή του έργου διατηρεί αυτές τις αναγνώσεις ανοιχτές. Ο Περελά
μπορεί να προσεγγιστεί ως ξένος, ως ποιητική ύπαρξη, ως πρόσωπο που δέχεται
επάνω του την ανάγκη των άλλων για σωτηρία. Η μορφή του παραμένει ενεργή μέσα
στη συνύπαρξη αυτών των σημασιών. Το κωμικό και η αγωνία συναντώνται στο ίδιο
παράδοξο, επιτρέποντας στη φαντασία να αγγίξει μια αναγνωρίσιμη ανθρώπινη εμπειρία.
Η μεταφορά στο θέατρο δίνει σε αυτή τη σχέση τη δυνατότητα να αποκτήσει σώμα.
Ο συλλογικός λόγος εκφέρεται από πρόσωπα που μοιράζονται τον ίδιο χώρο, ενώ το
βλέμμα του θεατή συμμετέχει στη διαμόρφωση της εικόνας του ήρωα. Ποιος μιλά
για ποιον και ποιος έχει το δικαίωμα να ορίσει την ταυτότητα του άλλου; Το ερώτημα
της αλληγορίας επιστρέφει ως ζήτημα ζωντανής παρουσίας.
Στις ερμηνείες διακρίνεται η δυνατότητα να αποκτήσει ανθρώπινη διάσταση αυτό το
παράδοξο. Η δραματουργική επεξεργασία προσεγγίζει με προσοχή την εύθραυστη
υπόσταση του ήρωα, την αγάπη που στρέφεται προς αυτόν και την πολλαπλότητα
των προσώπων που τον περιβάλλουν.
Η ερμηνευτική προσέγγιση του Αλατζά συνδέει το άυλο με την ανάγκη μας να
αναγνωρίσουμε μια ανθρώπινη παρουσία. Στη Μαρκησία της Δανά, το συναίσθημα
για τον Περελά εισάγει την προσωπική σχέση μέσα στον κόσμο των συλλογικών
προσδοκιών. Η διακριτή ταυτότητα που δίνει ο Αγγελακόπουλος στους
διαφορετικούς του ρόλους παραπέμπει στις πολλές φωνές μέσα από τις οποίες
συγκροτείται η κοινωνική εικόνα του ήρωα. Τη σκηνική συνάντηση συμπληρώνει η
ζωντανή κιθάρα του Γιώργου Θεοφάνους, παρουσία που επίσης επισημαίνεται στην
ίδια κριτική.
Η επιστροφή στον Περελά γίνεται έτσι αφορμή να αναρωτηθούμε για τις δικές μας
δυσκολίες συνύπαρξης. Η ελαφρότητά του αποκαλύπτει το βάρος που φορτώνουμε
στους ανθρώπους πριν ακόμη τους γνωρίσουμε. Ο ήρωας του Palazzeschi παραμένει
κοντά μας όσο ζητούμε από τον άλλον να δικαιολογήσει την παρουσία του μέσα από
τις δικές μας ανάγκες. Το ερώτημα που αφήνει ανοιχτό αφορά μια απαιτητική μορφή
ελευθερίας: να επιτρέψουμε σε κάποιον να υπάρχει χωρίς να τον έχουμε
προηγουμένως μετατρέψει σε προέκταση του εαυτού μας.
Ταυτότητα της παράστασης
Σκηνοθεσία: Λευτέρης Παπακώστας
Ηθοποιοί: Τάσσος Αλατζάς, Μικάελα Δανά, Άγγελος Αγγελακόπουλος
Μουσικός επί σκηνής: Γιώργος Θεοφάνους
Μετάφραση: Παναγιώτης Σκόνδρας
https://simiomatario.gr/category/istories-dromena/to-simiomatrio-tis-tzinas-karvounaki
