Δημήτρης Τσατσούλης: Η σκέψη που συνοδεύει τη σκηνή
Υπάρχουν συναντήσεις που γίνονται μέσα από μια οθόνη και βρίσκουν, με τον χρόνο, τη θέση τους στην εμπειρία μας. Η απόσταση καθορίζει τη μορφή τους, ενώ ο λόγος ανοίγει έναν κοινό χώρο. Η είδηση της απώλειας του Δημήτρη Τσατσούλη με επιστρέφει σε μια τέτοια συνάντηση, στα χρόνια της πανδημίας, όταν το θέατρο αναζητούσε τρόπους να κρατήσει ζωντανή τη σχέση του με το κοινό και με τη σκέψη.
Είχα την ευκαιρία να τον γνωρίσω μέσα από τον κύκλο διαδικτυακών σεμιναρίων που διοργάνωσε η Ελληνική Ένωση Κριτικών Θεάτρου και Παραστατικών Τεχνών, με αντικείμενο τη θεατρική κριτική και τις προκλήσεις του 21ου αιώνα. Ο τίτλος «Η Θεατρική Κριτική και οι προ(σ)κλήσεις του 21ου αιώνα: Επαναπροσεγγίζοντας Αρχές και Μεθόδους» εμπεριείχε ένα εύγλωττο παιχνίδι ανάμεσα στην πρόσκληση και την πρόκληση: μια προτροπή να ξανασκεφτούμε τις αρχές και τις μεθόδους με τις οποίες προσεγγίζουμε τη σκηνή. Ο κύκλος, που ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 2022, έφερε κοντά μελετητές και κριτικούς γύρω από τους μετασχηματισμούς του σύγχρονου θεάτρου. Ο Τσατσούλης ήταν ένας από τους διδάσκοντες.
Σήμερα, εκείνη η συνθήκη αποκτά για μένα μια ιδιαίτερη αξία. Σε μια περίοδο απομάκρυνσης, η συμμετοχή σε μια εμπειρία θεατρικής εκπαίδευσης σήμαινε ότι εξακολουθούσαμε να αναζητούμε μια σχέση: με τους άλλους, με τα έργα, με τα ερωτήματα που θέτει η σκηνή ακόμη κι όταν η φυσική της παρουσία γίνεται δύσκολη. Η δική μου συνάντηση με τον Τσατσούλη ανήκει σε αυτή την κοινή αναζήτηση.
Ομότιμος καθηγητής Σημειωτικής του Θεάτρου και Θεωρίας της Επιτέλεσης στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών, ο Τσατσούλης είχε διαμορφώσει μια διαδρομή στην οποία η επιστημονική έρευνα διαπλεκόταν με την άσκηση της κριτικής. Οι σπουδές του, ανάμεσα στην Αθήνα και το Παρίσι, διέτρεχαν διαφορετικά γνωστικά πεδία, από τη φιλολογία έως τις κοινωνικές επιστήμες, προσφέροντας εργαλεία για τη διερεύνηση του θεάτρου μέσα στην πολυπλοκότητα των γλωσσών του.
Η προσέγγιση της σκηνής μέσα από τη σημειωτική προϋποθέτει την προσοχή στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται το νόημα. Μια λέξη μεταβάλλεται μέσα στη σχέση της με τη χειρονομία· ένα σώμα μετασχηματίζει τον χώρο που διασχίζει· μια εικόνα αναπτύσσει μια σχέση έντασης με όσα εκφέρονται. Ακόμη και η σιωπή συμμετέχει σε αυτή τη συγκρότηση. Το έργο του μελετητή αρχίζει από την προσοχή σε αυτές τις σχέσεις, από τη διαθεσιμότητα να παρατηρήσει όσα καθιστά δυνατά μια παράσταση.
Τα βιβλία του επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε αυτή τη διαδρομή. Στα «Ιψενικά διακείμενα στη δραματουργία του Ιάκωβου Καμπανέλλη» (Μεταίχμιο, 2004) διερευνούσε τον διάλογο ανάμεσα σε θεατρικές γραφές. Με το «Σημεία γραφής -Κώδικες σκηνής στο σύγχρονο ελληνικό θέατρο» (Νεφέλη, 2007) έστρεφε την προσοχή στη σχέση κειμένου και παράστασης. Δίπλα σε αυτές τις μελέτες βρίσκονται «Η θεωρία των πιθανών κόσμων και η δραματουργία της Λούλας Αναγνωστάκη» (Σοκόλη, 2019) και «Μεσαιωνική φάρσα – Ρακίνας – Καστελλούτσι. Κείμενα για το ευρωπαϊκό θέατρο και την πρόσληψή του» (Παπαζήσης, 2019).
Η σχέση εικαστικών τεχνών και σκηνής αναδεικνύεται στο βιβλίο «Διάλογος εικόνων: Φωτογραφία και σουρρεαλιστική αισθητική στη σκηνική γραφή της Societas Raffaello Sanzio», με αντικείμενο τη φωτογραφία και την υπερρεαλιστική αισθητική στη σκηνική γραφή της Socìetas Raffaello Sanzio. Μια άλλη όψη της έρευνάς του αποτυπώνεται στο βιβλίο του «Δυτικό ηγεμονικό “παράδειγμα” και διαπολιτισμικό θέατρο: Για την πρόσληψη του αρχαιελληνικού δράματος στην ελληνική και μη δυτική σκηνή» (Παπαζήσης, 2017), με επίκεντρο την πρόσληψη του αρχαίου ελληνικού δράματος στην ελληνική και στις μη δυτικές σκηνές.
Το 2024 κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις 24γράμματα το βιβλίο του «Θεόδωρος Τερζόπουλος: Ο σκηνοθέτης στο μεταίχμιο. Ανιχνεύοντας το υπερπολιτισμικό θέατρο». Ο τόμος εμβαθύνει στο έργο του σκηνοθέτη μέσα από τη σχέση των πολιτισμών, την πολιτική διάσταση της σκηνής και τις δυνατότητες επικοινωνίας πέρα από τον έναρθρο λόγο.
Αν ιδωθούν μαζί, αυτές οι διαδρομές φανερώνουν μια έρευνα που επιστρέφει διαρκώς στη σχέση: ανάμεσα σε έναν συγγραφέα και στις γραφές που προηγήθηκαν, ανάμεσα στην εικόνα και στο σώμα, ανάμεσα σε μια παράδοση και στις μορφές που αποκτά όταν συναντά έναν άλλο πολιτισμό. Το θέατρο γίνεται ο συγκεκριμένος τόπος όπου οι σχέσεις αυτές μπορούν να παρατηρηθούν, να τεθούν υπό διερεύνηση, να γίνουν εκ νέου κατανοητές.
Από αυτή την οπτική, επιστρέφω και στο νόημα της μετάδοσης της γνώσης. Ένα σεμινάριο θέτει σε κυκλοφορία εργαλεία ανάγνωσης που ο καθένας θα μεταφέρει αργότερα αλλού: μπροστά σε μια άλλη παράσταση, στη γραφή μιας σελίδας, στην αναμέτρηση με μια απρόσμενη εμπειρία. Η γνώση συνεχίζει την πορεία της μέσα από αυτές τις μεταβιβάσεις, συχνά διακριτικές και δύσκολα μετρήσιμες.
Η δική μου μνήμη του Δημήτρη Τσατσούλη γεννιέται από μια συνάντηση περιορισμένης διάρκειας, στην οποία επιθυμώ να παραμείνω πιστή. Η γνωριμία μαζί του, μέσα από εκείνον τον κύκλο, μου επιτρέπει σήμερα να συνδέσω την αναγνώριση του έργου του με μια προσωπική ευγνωμοσύνη. Για την ευκαιρία να τον ακούσω, σε έναν κοινό χώρο μάθησης, για τη δυνατότητα να προσεγγίσω μια έρευνα που συνόδευσε το σύγχρονο ελληνικό θέατρο.
Η απώλειά του μας καλεί να επιστρέψουμε στις σελίδες των βιβλίων του και στα ερωτήματα που τις διατρέχουν. Η μνήμη ενός μελετητή περνά και μέσα από την επανέναρξη του διαλόγου με το έργο του, από τη δοκιμασία του μέσα στην εμπειρία του παρόντος. Η σκέψη του παραμένει ενεργή όσο επιστρέφουμε στο έργο του και αναζητούμε, μέσα από αυτό, τρόπους να κατανοήσουμε όσα συμβαίνουν επί σκηνής.
https://simiomatario.gr/category/istories-dromena/to-simiomatrio-tis-tzinas-karvounaki
