Η θάλασσα ως τελεολογία ύπαρξης στον Θ. Βαλτινό και στον Α. Καμύ: η συμβολή της δημιουργικής γραφής και της συγκριτικής φιλολογίας Στο παρόν πόνημα επιχειρούμε να μελετήσουμε πτυχές και όψεις που δομικά και αισθητικά προσεγγίζουν την έννοια της θάλασσας ως τελεολογία στο έργο του Βαλτινού, «Η κάθοδος των εννιά». Συγκριτικά θα αντιπαραβάλουμε την έννοια της θάλασσας στο έργο του Θ. Βαλτινού σε σχέση με το βιβλίο του Καμύ «Το καλοκαίρι». Η μέθοδος που θα εφαρμόσουμε είναι η συγκριτική φιλολογία, η οποία – εκτός των άλλων – συγκρίνει έργα από διαφορετικές οπτικές γωνίες, προκειμένου να εντοπίσει ομοιότητες, διαφορές και κοινά θέματα. Ακόμη, συμβάλλει στην κατανόηση των σχέσεων μεταξύ των λογοτεχνικών ρευμάτων και στην ερμηνεία των λογοτεχνικών φαινομένων (Δανόπουλος & Κωστίου, 2023).
Η δημιουργική γραφή ως εργαλείο πρόσληψης και διάχυσης του κειμένου
Η ένταξη της δημιουργικής γραφής στη μελέτη της λογοτεχνίας αποτελεί βασικό γλωσσικό και ερμηνευτικό εργαλείο. Η δημιουργική γραφή δεν περιορίζεται στη συγγραφή· αντιθέτως, λειτουργεί ως μέσο ενεργούς πρόσληψης του λογοτεχνικού κειμένου, καθώς αναδεικνύει τις πολλαπλές του αναγνώσεις, διευκολύνοντας την προσέγγιση σύνθετων φιλοσοφικών και υπαρξιακών ζητημάτων (Άρονσον, 2017). Στη συγκεκριμένη μελέτη, η δημιουργική γραφή αξιοποιείται ως μέθοδος ανάδειξης των θαλασσινών εικόνων και της τελεολογίας που αυτές ενσωματώνουν, τόσο στο ιστορικό πλαίσιο της ελληνικής πραγματικότητας του Βαλτινού όσο και στη μεσογειακή κοσμοαντίληψη του Καμύ.
Η γλωσσική διάσταση της δημιουργικής γραφής αποτυπώνεται στην επιλογή ενός ύφους λιτού αλλά πυκνού, που μεταφέρει στον αναγνώστη τη βιωμένη εμπειρία των ηρώων και τη συναισθηματική φόρτιση της αφήγησης (Βαλτινός, 2023). Επιπλέον, η δημιουργική γραφή λειτουργεί ως μέσο διάχυσης: επιτρέπει τη μετάδοση σύνθετων υπαρξιακών και φιλοσοφικών προβληματισμών σε ένα ευρύτερο κοινό, υπερβαίνοντας τα όρια της εξειδικευμένης ακαδημαϊκής γλώσσας (Μπουέλ, 2010). Μέσω της αφηγηματικής αυτής πρακτικής, τα κείμενα γίνονται φορείς ιδεών που συνομιλούν με τη συλλογική μνήμη και τις υπαρξιακές αγωνίες του ανθρώπου.
Συγκριτική φιλολογία και δημιουργική γραφή: μια διαλεκτική σχέση
Η επιλογή της συγκριτικής φιλολογίας ως μεθόδου δεν είναι τυχαία: πέρα από τη χαρτογράφηση των διακειμενικών συσχετίσεων, επιτρέπει την κατανόηση της δημιουργικής γραφής ως διαμεσολαβητικής πράξης. Ο αναγνώστης προσεγγίζει το έργο όχι μόνο ως αντικείμενο ανάλυσης, αλλά και ως πρόσκληση σε δημιουργική αναπαράσταση των νοημάτων του. Μέσα από την αντιπαραβολή της υπαρξιακής γραφής του Βαλτινού με τον στοχασμό του Καμύ, αναδεικνύεται η λειτουργία της θάλασσας ως κοινού τόπου: σύμβολο επιβίωσης και ελπίδας για τους ήρωες του Δημοκρατικού Στρατού· πηγή μεταφυσικής
ενδοσκόπησης και ανάκλησης της χαμένης αθωότητας για τον Αλγερινό συγγραφέα. Η δημιουργική γραφή εδώ δεν περιορίζεται στην αναπαραγωγή ενός υπαρκτού βιώματος, αλλά επιτελεί μια ερμηνευτική λειτουργία, καθώς μετατρέπει τον αφηγηματικό χώρο σε πεδίο αναστοχασμού. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, η συγκριτική φιλολογία εμπλουτίζεται: η αναγνώριση των κοινών θεματικών αξόνων στα δύο έργα οδηγεί όχι μόνο σε ακαδημαϊκές συγκρίσεις, αλλά και σε δημιουργικές ανασυνθέσεις της εμπειρίας του αναγνώστη (Χάουχαρτ, 2016).
Η θάλασσα ως υπαρξιακή γέφυρα
Η θάλασσα αποκτά μια μεταφυσική διάσταση στο έργο του Βαλτινού. Ως σημαινόμενο της καθόδου, ενταγμένο στα ιστορικά συμφραζόμενα της περιόδου, αποτελεί το πρώτο κινούν για την ομάδα των εννιά εναπομεινάντων στρατιωτών του αποδεκατισμένου Δημοκρατικού Στρατού. Πέρα από την αισθητική σημασία της θάλασσας και την αίσθηση της απεραντοσύνης που αναδίδει, αναδύεται κρυπτικά και η εσωτερική πάλη των ηρώων, οι οποίοι έρχονται αντιμέτωποι με τη μοίρα της ήττας και των δεινών που αυτή επιφέρει, μέσω των εμποδίων και των συγκρούσεων που συμβαίνουν κατά τη διάρκεια της καθόδου.
Από την άλλη, στο βιβλίο του Καμύ η θάλασσα αναγνωρίζεται ως σημαινόμενο που εγκιβωτίζεται στο φυσικό φαινόμενο του καλοκαιριού, το οποίο έχει διττό ρόλο: αφενός παρουσιάζεται με την κυριολεκτική του σημασία, αφετέρου ως σηματωρός επιστροφής στον απωθημένο παιδικό κόσμο του Αλγερινού συγγραφέα (Καμύ, 1938· Καμύ, 1942). Η διασταύρωση της δημιουργικής γραφής με τη συγκριτική φιλολογία καθιστά δυνατή την ερμηνεία αυτής της θαλασσινής εικονοποιίας, μετατρέποντας τη μελέτη από απλή ανάλυση σε καλλιτεχνική και γνωσιακή εμπειρία. Η θάλασσα γίνεται υπαρξιακή γέφυρα, που συνδέει το παρελθόν με το παρόν, το ατομικό με το συλλογικό, την Ιστορία με τη
Μνήμη.
Ο διάλογος η πλοκή κι οι χαρακτήρες στην «κάθοδο των εννιά» του Βαλτινού
Ο διάλογος είναι πάντα λιτός, καίριας σημασίας για την πλοκή που εκτυλίσσεται. Ο αφηγητής άλλοτε συμμετέχει νοερά και άλλοτε παρατηρεί ως παντογνώστης τα γεγονότα. Η εσωτερική εστίαση διαπνέει την ποιητική του Βαλτινού, καθώς ο λόγος είναι πάντα ευθύς, ρηματικός και χωρίς περιττά πραγματολογικά στοιχεία. Παραπέμπει ευθέως σε μια κινηματογραφική γραφή, όπου κυριαρχούν η δράση, η εξωτερική επίδραση των συνθηκών στον ανθρώπινο ψυχισμό και ο διάλογος που εντείνει την πλοκή. Η ψυχοσύνθεση των ηρώων διαφαίνεται μέσω των κοινωνικών συμφραζομένων της περιόδου που εκτυλίσσεται η δράση ή υποδηλώνεται μέσω των εικόνων που επιλέγει ο αφηγητής.
Η δράση κατέχει το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας, η οποία κατακερματίζεται για να εμπεδωθούν οι πτυχές εκείνες που μένουν αδιόρατες ή αμφίσημες στη συνείδηση του αναγνώστη (π.χ. η περίοδος του τέλους του Εμφυλίου, «Η κάθοδος των εννιά»). Ο Βαλτινός θεωρεί πολύ σημαντική την αναμέτρηση με τη μορφή του κειμένου και τον ρόλο που διαδραματίζει ως προς το περιεχόμενο. Ιδιαίτερα πρωτότυπη είναι η φόρμα που επιλέγει στο πόνημά του «Στοιχεία για τη δεκαετία του ’60», όπου, μέσω ρεπορτάζ εφημερίδων, μαρτυριών και επιστολών της εποχής, συγκροτείται, λογοτεχνικώ τω τρόπω, ένα βιβλίο που διεισδύει και φωτίζει προκαταλήψεις και στερεότυπα του 1960, έργο για το οποίο λαμβάνει το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος. Ως προς το υπό διερεύνηση ζήτημα της παρούσας μελέτης, μπορούμε να πούμε ότι η θάλασσα συμβολίζει την ελπίδα για ένα φωτεινότερο μέλλον στην «Κάθοδο των εννιά».
Η μνήμη ως «καλός» αγωγός στον Αλμπέρ Καμύ
Από την άλλη όχθη, γίνεται καλός αγωγός για τη μνήμη στον Αλμπέρ Καμύ, φωτίζοντας αδιόρατες πτυχές της παιδικής ηλικίας. Πιο συγκεκριμένα, αξίζει να θυμηθούμε τα λόγια του Αλμπέρ Καμύ από το αυτοβιογραφικό του πόνημα, «Το καλοκαίρι»:
«Μεγάλωσα στη θάλασσα και η φτώχεια ήταν για μένα χλιδή· ύστερα έχασα τη θάλασσα και όλη η πολυτέλεια τότε μου φάνηκε γκριζωπή. Από τότε περιμένω. Περιμένω τα πλοία του γυρισμού, το σπίτι των νερών, τη διάφανη μέρα. Κάνω υπομονή, βάζω τα δυνατά μου να είμαι ευγενικός. Με βλέπουν να περνώ από όμορφους δρόμους γεμάτους σοφία, θαυμάζω τα τοπία, χειροκροτώ όπως όλος ο κόσμος».
(«Το καλοκαίρι», Καμύ).
Φαίνεται ξεκάθαρα ότι η θάλασσα αποτελεί καθαρμό για τον Καμύ. Μια αίσθηση αναμονής για το καλύτερο που έρχεται, η οποία αισθητικά και εννοιολογικά διαπερνά την ύπαρξή του, θέτοντας έναν διττό προβληματισμό: τον ερχομό και την απώλεια της ευτυχίας των παιδικών χρόνων μέσα από την επαφή ή την απομάκρυνσή του από τη θάλασσα.
Με βάση τα προηγούμενα, μπορούμε να διακρίνουμε μια υπαρξιακή τελεολογία που αφορά αφενός την επιβίωση μιας ομάδας ανθρώπων, στο έργο του Βαλτινού («Η κάθοδος των εννιά»), και αφετέρου το ξύπνημα των παιδικών αναμνήσεων και των σκληρών βιωμάτων που γαληνεύουν μέσω του θαλασσινού στοιχείου, το οποίο για τον Καμύ λειτουργεί ως καλός αγωγός, οδηγώντας τον στον δρόμο για την αναζήτηση της ευτυχίας.
Βιβλιογραφία
Bαλτινός, Θ. (2023) Η κάθοδος των εννιά. Αθήνα: Εκδόσεις Εστία.
Camus, A. (1938) Noces (Nuptials). Algiers: éditions Gallimard.
Camus, A. (1942) The Myth of Sisyphus. New York: Vintage.
Morgan, C. (2011) Surfing with Camus. Blog: ανάλυση για τη σχέση του Καμύ με τη θάλασσα ως «θαυματουργό μέσο καθαρμού» του Μεσογειακού χώρου.
Aronson, R. (2017) ‘Albert Camus’, Stanford Encyclopedia of Philosophy, Summer 2017 Edition.
Hauhart, R. C. (2016) ‘Sand, Sun, Sea, and Sky: Alliteration… Theme of Existential Choice in Camus’ The Stranger’, International Journal of Literary Humanities, 14(3), pp. 7‑ 14.
Waggoner, E. (2001) ‘Of Rocks and Marlin: The Existentialist Agon in Camus’s The Myth of Sisyphus and Hemingway’s The Old Man and the Sea’, The Hemingway Review, 21(1), pp. 68‑ 77.
Buell, L. (2010) The Ecological Imagination. Cambridge: Harvard University Press.
Between Sunshine and Shadow: The Legacy of Albert Camus (2010). Συλλογικός τόμος.
Δανόπουλος, Κ. & Κωστίου, Κ. (επιμ.) (2023) Θανάσης Βαλτινός: ο κόσμος της αφήγησης. Αθήνα: Εκδόσεις Οπωρτουνά.
Κωτόπουλος, Τ.(2016) Εκπομπή «Δίγαμμα». ΕΤ3. Θεσσαλονίκη.
