Τα παράσιτα είναι μικροοργανισμοί οι οποίοι τρέφονται και επιβιώνουν σε βάρος άλλων οργανισμών. Υπάρχουν δύο ειδών παράσιτα: τα ενδοπαράσιτα, όπως “τα σκουλήκια” στο έντερο (δηλαδή οι ταινίες ή τα νηματώδη) και εξωπαράσιτα, όπως τα τσιμπούρια, οι ψύλλοι κ.α. Ο βιολογικός κύκλος των παρασίτων είναι ο κύκλος εξέλιξής τους, δηλαδή ο τρόπος που μολύνεται ο οργανισμός-ξενιστής και ο τρόπος που αναπαράγονται. Πολλά παράσιτα μολύνουν διαφορετικούς οργανισμούς καθώς μπορούν να μεταφερθούν και στον άνθρωπο. Γι’ αυτό τον λόγο είναι πολύ σημαντικά για την δημόσια υγεία. Σε αυτό το άρθρο περιγράφονται δύο από τα πιο συχνά παρασιτικά νοσήματα: η τοξοπλάσμωση και η υδατίδωση, ενώ υπάρχουν πολλά και σημαντικά ακόμη παράσιτα για την υγεία του ανθρώπου.
Τοξοπλάσμωση
Η πιο συχνή παρασίτωση στον άνθρωπο είναι η τοξοπλάσμωση. Οφείλεται στο παράσιτο-πρωτόζωο, που ονομάζεται Toxoplasma gondii. Ο τελικός ξενιστής(1) του παρασίτου είναι η γάτα (γενικότερα τα αιλουροειδή) και οι ενδιάμεσοι ξενιστές(2) του είναι πάνω από 200 είδη ζώων, συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου.
Τρόπος μόλυνσης
Το συγκεκριμένο παράσιτο υπάρχει στο χώμα και στο νερό. Πιο συχνά οι άνθρωποι μολύνονται από μολυσμένα φρούτα ή λαχανικά, ατελώς ψημένο κρέας και από τη μετάγγιση αίματος ή τη μεταμόσχευση οργάνων. Επίσης, ο άνθρωπος μολύνεται από τα κόπρανα μίας μολυσμένης γάτας. Ο άνθρωπος που μολύνεται 1η φορά από τοξόπλασμα δεν μπορεί να ξαναμολυνθεί, γιατί αποκτά ανοσία, σαν «φυσικό» εμβόλιο.
Συμπτώματα
Τα μολυσμένα, υγιή άτομα σπάνια παρουσιάζουν αλλοιώσεις. Από την άλλη, στους ανοσοκατεσταλμένους υπάρχει η πιθανότητα να εμφανιστούν κάποια συμπτώματα. Συχνότερα συναντάμε παρασιτικές κύστεις στον αμφιβληστροειδή που μπορεί να οδηγήσει σε τύφλωση. Επίσης κύστεις μπορεί να υπάρχουν στο ήπαρ, τον εγκέφαλο, τους πνεύμονες, στην καρδιά και τους μυς, προκαλώντας αντίστοιχα προβλήματα.
Διάγνωση
Η διάγνωση της τοξοπλάσμωσης γίνεται με την ανίχνευση ειδικών αντισωμάτων σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες όπως τα συμπτώματα που παρουσιάζει ο ασθενής. Στη γάτα δεν έχει πρακτική σημασία να εξετάσουμε αν ανιχνεύονται τα ειδικά αντισώματα, γιατί συνήθως δεν παρουσιάζει κλινική νόσο.
Μέτρα πρόληψης
Για να αποφύγουμε την μόλυνση από τοξόπλασμα, αρχικά, συστήνεται η κατανάλωση καλά ψημένου κρέατος (σε όλο το πάχος), καθώς το παράσιτο δεν επιβιώνει σε υψηλές θερμοκρασίες. Ακόμα, σημαντικό είναι το πλύσιμο των φρούτων και των λαχανικών που καταναλώνονται ωμά. Επιπλέον, η χρήση γαντιών στην ενασχόληση με το χώμα, η τήρηση των κανόνων υγιεινής στον καθαρισμό της αμμοδόχου και ο καθαρισμός της καθημερινά, θα βοηθήσουν στην αποτροπή της μόλυνσης.
Τοξοπλάσμωση και εγκυμοσύνη
Μεγάλη σημασία έχει η τοξοπλάσμωση κατά την διάρκεια της εγκυμοσύνης, επειδή υπάρχει η πιθανότητα να μολυνθεί το έμβρυο και να οδηγήσει σε αποβολή. Η κατάληξη της εγκυμοσύνης εξαρτάται από την ηλικία κύησης κατά την οποία συμβαίνει η λοίμωξη. Τα έμβρυα που προσβάλλονται σε πρωιμότερο στάδιο της κύησης έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να αναπτύξουν βαρεία νόσο. Αυτό σημαίνει ότι, αν το έμβρυο προσβληθεί κατά το 1ο τρίμηνο μπορεί να καταλήξει σε αποβολή, γέννηση θνησιγενούς νεογνού ή νεογνού με βαρεία συγγενή νόσο με μικροκεφαλία, υδροκέφαλο, ενδοκρανιακές αλλοιώσεις. Αντίθετα οι συνέπειες προσβολής στο τέλος της εγκυμοσύνης είναι πολύ μικρές και το νεογνό είναι συμπτωματικό ή εμφανίζει μόνο χοριοαμφιβληστροειδίτιδα που εξελίσσεται αν δεν χορηγηθεί θεραπεία. Μόλυνση μιας γυναίκας 4-6 μήνες πριν την εγκυμοσύνη μπορεί να εξασφαλίσει επαρκή ανοσία.
Τοξοπλάσμωση και οικόσιτες γάτες
Για να κατανοήσουμε γιατί οι γάτες δεν είναι επικίνδυνες να μεταφέρουν το παράσιτο είναι σημαντικό να γνωρίζουμε πώς μολύνεται μία γάτα και πόσο καιρό μπορεί να μας μολύνει. Μία γάτα μολύνεται από την κατανάλωση τρωκτικών που είναι μολυσμένα, από το περιβάλλον (χώμα) και από την μητέρα στα μικρά (κάθετη μετάδοση). Άρα μία οικόσιτη γάτα που δεν έχει πρόσβαση στο εξωτερικό περιβάλλον και τρώει μόνο γατοτροφή είναι απίθανο να έχει τοξοπλάσμωση. Επίσης, μία μολυσμένη γάτα μπορεί να μολύνει τον ιδιοκτήτη που καθαρίζει την αμμοδόχο της (χωρίς να τηρεί τα απαραίτητα μέτρα υγιεινής) μόνο για 2-20 μέρες σε όλη της την ζωή. Επομένως, καμία έγκυος δεν χρειάζεται να αποχωριστεί την γάτα της κατά την διάρκεια της εγκυμοσύνης από φόβο. Ωστόσο, καλά θα ήταν να μην καθαρίζει η ίδια την άμμο κατά την διάρκεια της εγκυμοσύνης.
Υδατίδωση
Η υδατίδωση είναι το νόσημα που προκαλείται από το παράσιτο Echinococcus granulosus. Ο εχινόκοκκος είναι μία ταινία και ανήκει στα τρηματώδη. Είναι από τα πιο συχνά παρασιτικά νοσήματα του ανθρώπου, αφού κάθε χρόνο πάνω από 1 εκατομμύριο άνθρωποι διαγιγνώσκονται με υδατίδωση. Τελικός ξενιστής του παρασίτου είναι ο σκύλος (γενικότερα τα κυνοειδή) ενώ ενδιάμεσοι ξενιστές είναι διάφορα είδη ζώων και ο άνθρωπος.
Τρόπος μόλυνσης
Οι άνθρωποι μολύνονται με τον εχινόκοκκο από την κατανάλωση φρούτων και λαχανικών που δεν έχουν πλυθεί καλά. Ο σκύλος μολύνεται από την κατανάλωση ωμών σπλάχνων των ενδιαμέσων ξενιστών που έχουν υδατίδες κύστεις. Άρα ένας οικόσιτος σκύλος, που τρέφεται με βιομηχανοποιημένη τροφή ή σπιτική μαγειρεμένη τροφή δεν κινδυνεύει να μολυνθεί από εχινόκοκκο.
Εμφάνιση
Η υδατίδωση εμφανίζεται συνήθως σε σκύλους σε εκτροφές μηρυκαστικών, όπου υπάρχει το παράσιτο στον ενδιάμεσο ξενιστή. Επίσης, μεγαλύτερη είναι η εμφάνιση κρουσμάτων εχινόκοκκου σε κυνηγετικούς σκύλους, επειδή μπορεί να καταναλώσουν μολυσμένα σπλάχνα από τα θηράματα που κυνηγούν.
Διάγνωση
Στον άνθρωπο η ανίχνευση υδατίδας κύστης είναι συνήθως τυχαίο εύρημα σε αξονικές τομογραφίες ή σε ακτινογραφίες. Σπάνια εμφανίζουν κλινικά συμπτώματα, τα οποία μπορεί να είναι μηχανικά στους ιστούς που προσβάλουν, κυρίως το ήπαρ, αλλά και τον εγκέφαλο, τους πνεύμονες, τα μάτια, τον σπλήνα, τους νεφρούς, την καρδιά. Έχουν αναφερθεί όμως περιστατικά αναφυλακτικής αντίδρασης στην περίπτωση που μία κύστη ριχθεί.
Θεραπεία
Η υδατίδωση είναι ένα αυτοϊώμενο νόσημα. Μετά από 5-20 χρόνια οι κύστεις επασβεστώνονται και καταστρέφονται από τον οργανισμό. Ανάλογα με την θέση, το στάδιο και το αν προκαλεί ή όχι συμπτώματα μπορεί να χορηγηθεί και φαρμακευτική αγωγή ή να διενεργηθεί χειρουργική επέμβαση.
Μέτρα πρόληψης
Για να αποφύγουμε την μόλυνση από τον εχινόκοκκο πρέπει να πλένουμε καλά τα φρούτα και τα λαχανικά πριν τα καταναλώσουμε. Ομοίως με την τοξοπλάσμωση, επειδή το παράσιτο μπορεί να βρίσκεται και στο χώμα, καλό θα ήταν να φοράμε γάντια κατά την διάρκεια της κηπουρικής. Για να εμποδίσουμε τον σκύλο μας να μολυνθεί, δεν πρέπει να τρέφεται με ωμά σπλάχνα. Σε περίπτωση που είναι μολυσμένος, ακολουθούμε την κατάλληλη θεραπεία σύμφωνα με τις υποδείξεις του κτηνιάτρου μας και μαζεύουμε τα κόπρανά του, κατά την διάρκεια της θεραπείας, σε πλαστική σακούλα την οποία σφραγίζουμε καλά πριν την πετάξουμε, για να μην διασπείρουμε το παράσιτο στο περιβάλλον.
Λαμβάνοντας υπόψιν τα παραπάνω μπορούμε να κατανοήσουμε ότι ένας οικόσιτος σκύλος δεν έχει πολλές πιθανότητες να είναι μολυσμένος από εχινόκοκκο οπότε δεν μπορεί να μας μολύνει ο ίδιος, αλλά η κατανάλωση όχι καλά πλυμένων φρούτων και λαχανικών. Το ίδιο ισχύει και για τις οικόσιτες γάτες και την μόλυνση από τοξόπλασμα. Μία γάτα που δεν έρχεται σε επαφή με το εξωτερικό περιβάλλον είναι μάλλον απίθανο να φέρει το τοξόπλασμα και να μας μολύνει.
(1)τελικός ξενιστής ενός παρασίτου: είναι το ζωικό είδος στο οποίο υπάρχει το ενήλικο παράσιτο
(2)ενδιάμεσος ξενιστής ενός παρασίτου: είναι το/-α είδος/-η που συναντάμε τις προνύμφες ή γενετικά ανώριμα στάδιά του
Βιβλιογραφία
Agudelo Higuita NI, Brunetti E, McCloskey C. Cystic Echinococcosis. J Clin Microbiol . 2016
http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/67207/1/WHO_CDS_CSR_APH_2001.6.pdf
Brunetti E, Kern P, Vuitton DA. Expert consensus for the diagnosis and treatment of cystic and alveolar echinococcosis in humans.
https://eody.gov.gr/disease/syggenis-toxoplasmosi/
https://www.pkm.gov.gr/default.aspx?lang=el-GR&page=987
Αρχική εικόνα: https://www.iaso.gr/medical-directory/details/medical/2020/04/13/toxoplasma-ke-kiisi-kindini-ke-prolipsi-253 και Στέλλα Τσιλιγιάννη.
Εικόνα με γάτα και έγκυο: https://www.cdc.gov/parasites/toxoplasmosis/gen_info/pregnant.html
Εικόνα με βιολογικό κύκλο τοξοπλάσματος: https://www.cdc.gov/parasites/toxoplasmosis/biology.html
Εικόνα με βιολογικό κύκλο εχινοκόκκου: https://www.cdc.gov/parasites/echinococcosis/biology.html
