«Το ταξίδι του Αλ του Χημιστή» της Γιούλης Βολανάκη
Όταν η μνήμη γίνεται υλικό για συγγραφή και λύτρωση
Ένα πολυφωνικό και συγκινητικό αφήγημα που εξερευνά την οικογένεια, την ταυτότητα, τη σεξουαλικότητα και τη μνήμη — από την Κρήτη έως τα όρια της φαντασίας.
Γράφει η Γιούλη Βολανάκη, αλλά μαζί της γράφουν και οι φωνές των προηγούμενων γενεών, των γονιών, των παιδιών, των ανθρώπων που χάθηκαν και αυτών που δεν πρόλαβαν να υπάρξουν.
Το Ταξίδι του Αλ του Χημιστή, αν και φέρει τον τίτλο μιας και μόνο ιστορίας, είναι πολύ περισσότερα από αυτό: πρόκειται για ένα σύνθετο αφήγημα που ισορροπεί ανάμεσα στην ποίηση, την αυτοβιογραφία και την υπαρξιακή δοκιμιογραφία, ένα μωσαϊκό μικρών και μεγάλων ιστοριών, φανταστικών και απολύτως αληθινών.
Από τις πρώτες σελίδες, το κείμενο μας υποδέχεται με στίχους: φωνές έφηβες, λέξεις που μοιάζουν να επιπλέουν μέσα σε μια σαπουνόφουσκα μνήμης. Η γραφή της Βολανάκη είναι λυρική, τολμηρή, γυμνή από στολίδια αλλά φορτωμένη αλήθειες, ενίοτε επώδυνες. Ο αναγνώστης διασχίζει τις «Αφηγήσεις» σαν να περπατά σε ένα οικείο σπίτι όπου κάθε δωμάτιο κρύβει μια διαφορετική χρονική πύλη: ιστορίες γονέων, εραστών, παιδιών, φανταστικών όντων· παλιές γραφομηχανές, ποιήματα της μάνας, λογοτεχνικά κατάλοιπα του πατέρα, ψήγματα μνήμης και παλίμψηστα του σώματος και της ψυχής.
Στο κέντρο του βιβλίου δεσπόζει ο μονόλογος του Αλ, ενός φανταστικού αλλά απολύτως ρεαλιστικού ήρωα. Ένας άντρας που αποφασίζει ένα διαγαλαξιακό ταξίδι χωρίς επιστροφή – μια μεταφορά φυγής από τη μνήμη, τον πόνο, τις κοινωνικές προσδοκίες. Η φωνή του είναι τρυφερή και πληγωμένη, η σκέψη του αποκαλυπτική για μια ολόκληρη γενιά ανθρώπων που μεγάλωσαν μέσα σε αντιφάσεις: ανάμεσα στην υπακοή και την επανάσταση, τον ρεαλισμό και το όνειρο.
Το βιβλίο είναι φτιαγμένο με την επιδεξιότητα μιας έμπειρης υφάντρας λέξεων, όπως υποδηλώνει και το εμβληματικό κείμενο για τη γυναίκα που πλέκει καθώς διαβάζει τον «Μαιτρ και Μαργαρίτα» – μια αλληγορία της δημιουργικής πράξης ως βαθιά χειρωνακτικής και πνευματικής μαζί[1]. Η Βολανάκη πλέκει κι εκείνη ιστορίες, επιτελώντας ένα είδος λογοτεχνικής ψυχανάλυσης του εαυτού και των άλλων.
Από την προσωπική μνήμη των Χανίων και της παιδικής ηλικίας μέχρι τη συλλογική ουτοπία μιας κοινότητας που μεγαλώνει παιδιά «όλων», το έργο θέτει κρίσιμα υπαρξιακά και κοινωνικά ερωτήματα: Τι σημαίνει να είσαι γονιός, σύντροφος, παιδί, πολίτης; Τι σημαίνει να μεγαλώνεις χωρίς ρίζες ή με πάρα πολλές; Πού σταματά το φύλο και πού ξεκινά η ταυτότητα; Πώς μεταδίδουμε στα παιδιά μας την αγάπη και όχι την ενοχή;
Το κείμενο αναμετριέται και με τη σεξουαλικότητα ως φάσμα εμπειρίας, ως τόπο επιθυμίας αλλά και φαντασιακής ή κοινωνικής βίας. Δεν είναι τυχαίες οι αναφορές στον Οιδίποδα, στον Ζορζ Μπατάιγ και στον Οκτάβιο Πας, που, όπως και στο έργο της Βολανάκη, βλέπουν στον έρωτα ένα διπλό ρεύμα καταστροφής και δημιουργίας[2].
Η μνήμη, αντί για ασφαλές καταφύγιο, γίνεται υπαρξιακή δοκιμασία. Εδώ το βιβλίο διαλέγεται και με τη σκέψη του Πολ Ρικέρ: η ανάμνηση δεν είναι απλώς αναπαράσταση, αλλά πράξη ερμηνείας που διαμορφώνει την ταυτότητά μας[3]. Και ο Αλ, όπως και άλλοι ήρωες του βιβλίου, φτιάχνει τον εαυτό του μέσα από ένα πένθος που δεν τελειώνει ποτέ.
Το Ταξίδι του Αλ του Χημιστή δεν είναι ένα εύκολο βιβλίο. Είναι όμως ένα βαθιά ανθρώπινο και ευφυές βιβλίο, που καταφέρνει να χωρέσει το προσωπικό και το συλλογικό, το ποιητικό και το φιλοσοφικό, σε μια γλώσσα τρυφερή, καθαρή και έντιμη. Δεν χαρίζεται στην εύκολη συγκίνηση, ούτε στις ετοιμοπαράδοτες ιδεολογίες. Αντίθετα, στέκεται εκεί, σαν ένα νήμα που ενώνει τις γενιές και τις πληγές τους — και το κάνει αυτό με μια εσωτερική φλόγα που ζεσταίνει αργά αλλά σίγουρα τον αναγνώστη.
Ένα βιβλίο που αξίζει όχι μόνο να διαβαστεί, αλλά και να επιστρέφεις σ’ αυτό — σαν σ’ έναν εσωτερικό τόπο παρηγοριάς.
Σύντομο βιογραφικό της συγγραφέως
Η Γιούλη Βολανάκη είναι μέλος της ΕΣΗΕΑ, επιμελήτρια και συγγραφέας (μέλος του Δικτύου γυναικών Συγγραφέων κατά της έμφυλης βίας). Έχει δημοσιεύσει άρθρα και κριτικά σημειώματα σε έντυπα και διαδικτυακά περιοδικά, ενώ ασχολείται ενεργά με ζητήματα φύλου, γλώσσας και λογοτεχνικής μετάφρασης. Το Ταξίδι του Αλ του Χημιστή αποτελεί την πιο πρόσφατη προσωπική της συγγραφική κατάθεση.
Βιβλιογραφικές παραπομπές
1.Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα, μτφρ. Άρης Αλεξάνδρου, εκδ. Εξάντας.
2.Octavio Paz, Η διπλή φλόγα – Έρωτας και ερωτισμός, εκδ. Εξάντας / Georges Bataille, L’érotisme, Paris: Minuit, 1957.
3.Paul Ricoeur, La mémoire, l’histoire, l’oubli, Paris: Seuil, 2000.
