Το φαινόμενο: Σύγχρονη ποίηση

Το φαινόμενο: Σύγχρονη ποίηση

Συνομιλώντας με τις ποιητικές συλλογές του Ν.Γ. Λυκομήτρου, της Θ. Βλάχου, Μ. Πατρινού, Ά. Ξανθοπούλου

Το φαινόμενο: Σύγχρονη ποίηση

Θεωρείται φαινόμενο των καιρών μας η ανάγκη για εξωτερίκευση-δημοσιοποίηση του ποιητικού λόγου. Φαινόμενο που επιβεβαιώνεται με διάφορους τρόπους – καταιγισμό αναρτήσεων στα Μ.Κ.Δ., πληθώρα συναφών ιστολογίων, δημιουργία ομάδων με κοινή συνισταμένη την ποίηση και βέβαια την πλούσια εκδοτική παραγωγή που επιβεβαιώνει και επισήμως την ύπαρξη μεγάλου αριθμού ποιητικών φωνών.

Το φαινόμενο αυτό πέρα από την υγιή τάση αλληλεπίδρασης λόγου, κοινωνικού γίγνεσθαι, τεχνολογίας και επικοινωνιακής έκφρασης βάλλεται σκληρά από εκπροσώπους της ίδιας της ποιητικής τέχνης, οι οποίοι, –άλλοι συσπειρωμένοι σε φατρίες, άλλοι εγκλωβισμένοι στο κέντρο του άξονά τους και άλλοι υψηλά ιστάμενοί τους– υψώνουν, ο καθείς με τον τρόπο του, τη δαμόκλειο σπάθη στους προαναφερθέντες συμπαρασύροντας –πολλές φορές– στον ίδιο αποχετευτικό αγωγό και έργα άξια λόγου.

Πράγματι, θα έλεγε κανείς ότι η σύγχρονη ποίηση -εν πολλοίς- παραπέμπει σε συρφετό άνευρων στιχοπλεγμάτων επιπλεόντων σαν σταγόνες από λάδι στη συνεχή ροή της προσωποιημένης λειτουργίας της γλώσσας η οποία θεωρείται βασικό συστατικό της ποιητικής τέχνης. Και αυτό είναι ένα από «τα σημεία του καιρού» που λειτουργεί αρνητικά στην άσκηση αλλά και ανάγνωση της σύγχρονης ποιητικής τέχνης δίνοντας το έναυσμα σε κριτικούς και καταξιωμένους ποιητές να εξαπολύουν μύδρους εναντίον του νέου ποιητικού έργου.

Μα, αλήθεια τι είναι ποίηση; Μια ερώτηση -που αν μη τι άλλο- πρέπει να παραμείνει αναπάντητη ή τουλάχιστον με ατελή απάντηση και διαρκώς ανανεούμενη. Παρόλα αυτά η ποιητική τέχνη διέπεται από βασικά στοιχεία που την χαρακτηρίζουν και τη διαχωρίζουν από τα υπόλοιπα λογοτεχνικά είδη. Διέπεται όμως και από συνθήκες κατηγοριοποίησης ανάλογα με την κοινωνική-σεξουαλική-πολιτική διαστρωμάτωση, οδηγώντας σε αποδυνάμωση τη συνολική ποιητική παραγωγή. Φαινόμενο και αυτό που επιβεβαιώνει για άλλη μια φορά την υποδαύλιση της τέχνης εξαιτίας ταξικών και άλλων διαφορών.

Η ποίηση ως μοχλός ψυχικής ανάτασης και δημιουργίας

Η ποίηση με όπλο τη γλώσσα οφείλει να αναπαραστήσει τον κόσμο με σκοπό να τον αποδομήσει, να τον οδηγήσει σε υπερβατικές ουτοπίες για να τον δημιουργήσει εκ νέου, ενώ ο ποιητής με όπλο την ψυχή και τον νου του οφείλει να αξιοποιήσει με δεξιοτεχνία το εργαλείο της γλώσσας για να επιτύχει την απόλυτη λειτουργία της, και τέλος, το ποίημα αν θέλει να φέρει αυτόν τον τίτλο οφείλει να κινείται «εν αρμονία στο χάος» με πλήρες άγημα εικόνων, ρυθμού, μεταφορών, υπονοιών, αλληγοριών, συμβολισμών και πολλών άλλων συστατικών, ώστε ο τελικός αποδέκτης, ο αναγνώστης, να μεταλάβει το «σώμα και την ψυχή» του.

– Τι είναι, λοιπόν, η ποίηση αγαπημένε ποιητή;

– Η ποίηση είναι η υπέρτατη μορφή της συγκινησιακής χρήσης της γλώσσας.¹

– Να προκαλεί δηλαδή εκρήξεις αισθήσεων;

– Και όχι μόνο. Ανεξάντλητη πηγή δημιουργίας η ποίηση, και αν πρέπει να δώσω έναν ορισμό θα έλεγα, εν τέλει, ότι η ποίηση είναι ο μυελός των τεχνών. Προς το παρόν!

Δὲ μπορῶ νὰ βρῶ πιά, τί θέλει νὰ πεῖ ποίηση. Μοῦ διαφεύγει. Τὸ ἤξερα, ἀλλὰ τώρα μοῦ διαφεύγει. Ἂν κάποιος μοῦ ρωτήσει αὐτὴ τὴ στιγμή, θὰ ντροπιαστῶ. Γιατὶ ἐξακολουθῶ νὰ εἶμαι ἐνδόμυχα βέβαιος πὼς ἡ ποίηση εἶναι μιὰ οὐσία, ἀπαράλλαχτα ὅπως καὶ ἡ ζωή. Καὶ κρύβω, κρύβομαι, κάτι κρύβω, ἀπὸ κάποιον κρύβομαι. Σὰ ν᾿ ἀρχίζω νὰ γίνομαι τρελός, καὶ νὰ ντρέπομαι.

Ἀλλὰ ἡ ποίηση; Κάποιος θὰ σταθεῖ ἱκανὸς νὰ πεῖ στοὺς ἄλλους, ὄχι σ᾿ ἐμένα ποὺ ἂν καὶ τὸ ξέρω φεύγω, τί εἶναι ποίηση!²

Η συνομιλία με σύγχρονους Έλληνες ποιητές έναυσμα για κριτική σκέψη

Οι προαναρτηθείσες ποιητικές συλλογές του Ν.Γ. Λυκομήτρου, της Θ. Βλάχου, Μ. Πατρινού και Α. Ξανθοπούλου, αποτέλεσαν το έναυσμα για σκέψη τόσο για αυτές καθ’ αυτές όσο και για τη θέση της ποίησης στο σύγχρονο λογοτεχνικό φάσμα. Τα στοιχεία που προκάλεσαν αυτή την εμβάθυνση μπορεί να μην είναι κοινά και για τα τέσσερα έργα, κοινό όμως είναι το τελικό αποτέλεσμα της ανάγνωσης το οποίο πυροδότησε αισθήσεις λανθάνουσες.

Ο ήχος της απώλειας

Η ποιητική συλλογή του Ν.Γ. Λυκομήτρου, λειτουργεί ως ένας μηχανισμός αφύπνισης και ενεργοποίησης. Ανάμεσα στις έντονες εικόνες αναζητά κανείς τον εαυτό του. Βρίσκεται κάτω από το βαρύ πανωφόρι, αναζητά ψευδαισθήσεις στα ράφια ενός σούπερ μάρκετ ή είναι ένας προσχηματικός εκδρομέας; Εδώ η λειτουργία της γλώσσας μαστιγώνει, στηλιτεύει και θρηνεί. Άλλοτε ωμά, άλλοτε αλληγορικά και άλλοτε φέροντας σαρκασμό και ειρωνεία. Οι μεταφορές έντονες δεν μεταμορφώνουν το υποκείμενο αλλά το απογυμνώνουν. Ο Λυκομήτρος δεν ομφαλοσκοπεί ξετυλίγοντας το βιωματικό του νήμα ή αν το κάνει χρησιμοποιεί τους στίχους του ως οχυρό και όχι ως τάφρο. Αντιθέτως, αντλεί το πύον από το συλλογικό τραύμα διυλίζοντάς το για να μη μολυνθεί ξανά η πληγή.

Οι νοικοκυρές αγοράζουν ψευδαισθήσεις/ από τα ράφια των σουπερμάρκετ./ Αναζητούν λίγη τρυφερότητα, λίγη ασφάλεια/ και λίγη ειλικρίνεια/
πίσω από τα ψυγεία με τα γαλακτοκομικά./ Σφιχταγκαλιάζουν τα προϊόντα/ λαχταρώντας το χάδι που τους έλειψε/ και ανταλλάσσουν βλέμματα/
με τους καλοντυμένους εργένηδες/ που κρατούν μικρά καλάθια στα χέρια./ Θρηνούν για τα χρόνια που πέρασαν/ και για τα χρόνια που έρχονται./
Κι ύστερα χαϊδεύουν το κεφαλάκι/ του μωρού μέσα στο καρότσι/ και συνεχίζουν σιωπηλές προς το ταμείο/ για να πληρώσουν τα ψώνια/
και να εξαργυρώσουν τη θλίψη τους/ με πόντους πιστωτικών καρτών.

Δύο κενών σιωπή

Η Θ. Βλάχου είναι λιτή και εύστοχη. Η ποιητική της συλλογή μοιάζει με αφήγηση της ιστορίας ενός ανεπούλωτου τραύματος. Η ποιήτρια ρωτά το υποκείμενο των στίχων της και συγχρόνως αναρωτιέται, αμφισβητεί και συγχρόνως διαπιστώνει. Ακολουθώντας κανείς αυτή τη σχεδόν μουσική «στιχοδομή» απολαμβάνει τον έντεχνο χειρισμό της γλώσσας που δίνει υπόσταση σε «άυλες» έννοιες και αναζωπυρώνει παραγκωνισμένα συναισθήματα οδηγώντας τον νου στη ζεστασιά της καρδιάς. Ο αναγνώστης απολαμβάνει, επίσης, τη μαεστρία και ευρηματικότητά της στην κατασκευή στίχων-σπαραγμάτων, στοιχείο γοητευτικό αλλά και πολύτιμο γιατί αποτελεί στέρεο υλικό για τη θεμελίωση της αναγνωστικής συνείδησης. Και όλα αυτά χωρίς ίχνος μεγαλοστομιών, μελοδραματισμού και οποιουδήποτε άλλου αφιλόξενου υλικού που θα παραμόρφωνε το οικοδόμημά της.

Στο σακούλι με τις αγάπες,/ στα χρόνια της αθωότητας,/ ψάχνοντας βρήκα ένα παραμύθι./
Είχε έναν δράκο, έναν φόβο, έναν κόμπο,/ μια πληγή κι έναν λεκέ.

Έψαχνα για μια γυάλινη σφαίρα,/ που μέσα της θα έκρυβε αγάπη μαγική,/ τη χαρά της ζωής σταθερή στον χρόνο./
Μα όσο κι αν έψαξα, δεν τη βρήκα.

Υδραχτίδες

Αν θέλει κάποιος να φωτίσει τον κόσμο ακόμα και μέσα στη σπηλιά του Άδη τότε πρέπει να αφεθεί σαν αιωρούμενο αστέρι στην ποίηση της Μίνας Πατρινού. Η αναγνωστική εμπειρία μοιάζει σαν ταξίδι στον αρχέγονο κόσμο μετουσιώνοντας τον αποδέκτη αυτής της ποιητικής ουτοπίας σε ένα σπάνιο είδος πουλιού που μεταφέρει τους σπόρους των ξομπλιαστών στίχων της από νου σε νου σπέρνοντας την ομορφιά της γλώσσας σε όλα τα έννοα όντα. Ακόμα και το έσχατο, το ειδεχθές, το αποτρόπαιο η ποιήτρια έχει τον τρόπο να το σχηματίζει χρωματιστά, σαν να λέει: μη φοβηθείς, τόσο, ώστε να πεθάνεις – πίσω από τον τάφο σου κρύβεται η ζωή. Το ποιητικό ποτάμι της Πατρινού απ` όποια πηγή κακού ή καλού κι αν τροφοδοτηθεί παραμένει πάντα κελαρυστό, αστείρευτο και διαυγές σαν φως.

Στὶς μεγάλες λύπες/ πετάει ἕνα τεράστιο μαῦρο πουλὶ/ κι ἡ σκιά του γεμίζει τὸν χῶρο/ ποὺ χύνουν τὰ ἡλιοβασιλέματα/ τὸ βλέμμα./
Βγάζω τὴν πανοπλία/ κι ἁρπάζω τότε τὸ φεγγάρι/ κρύβομαι στὸ λαιμό του σὰν παιδὶ/ καὶ ψιθυρίζω ξόρκια γιὰ κοχύλια./
Ὁ κόσμος συνεχίζει στὸν ρυθμό του.

Διέσχισα την πόλη

Η Ά. Ξανθοπούλου λειτουργώντας σαν ποιητική ανταποκρίτρια μας οδηγεί σε ένα οδοιπορικό στον σύγχρονο ιστό της γενέθλιας πόλης της, τη Θεσσαλονίκη. Η γλώσσα της κοφτή και καυστική απογυμνώνει τη δύστοκη καθημερινότητα από το επιτηδευμένο περιτύλιγμά της. Επικεντρωμένη σε κάθε λεπτομέρεια που σκιαγραφεί τους χαρακτήρες της, αφαιρεί προσεκτικά τα μαγικά φίλτρα της εικονικής πραγματικότητας και μας τους συστήνει θαρρετά και με απόλυτη γνώση της μη αναστρέψιμης ένδειάς τους, τοιχογραφώντας τους στο ποιητικό αφήγημά της. Ανάμεσά τους και η ίδια, στηλιτεύει και στηλιτεύεται και ευθέως καταδεικνύει τη φθορά της αθωότητας, τη δύναμη της απάθειας και το αδιόρατο σημάδι του φόβου για κάθε αντίσταση.

Διέσχισα την πόλη/ χωρίς να αφήσω το ίχνος μου πάνω της/ Αμνήμων επιδείκνυε τον τουριστικό της εαυτό/ ακατανόητο στην παρακμή της./ Διέσχισα την πόλη/ χωρίς να διασταυρώσω το βλέμμα μου/ με των ανθρώπων/ Απο-στρέφοντας/ έστρεφα στα ανθισμένα μπαλκόνια,/
ζήλευα την παράλογη παρουσία/ ενός ρολογιού τοίχου σε ένα από αυτά/ σχεδόν έκλαψα από νοσταλγία./
Διέσχισα την πόλη/ κουφή στην οχλοβοή της./ Με το βλέμμα χαμηλωμένο/ με προσπέρασα.

Σημαντική σημείωση

Το κείμενο περί ποιητικής καθώς και η αναγνωστική εμπειρία για τις ποιητικές συλλογές: Ο ήχος της απώλειας, Δύο κενών σιωπή, Υδραχτίδες, Διέσχισα την πόλη, απέχει μακράν από κάθε είδος δοκιμιακού ή κριτικού λόγου. Αν κάποιος θελήσει να το κατηγοριοποιήσει, ας το χαρακτηρίσει ως μέσο έκφρασης της ψυχικής προσέγγισης του γράφοντος που προκλήθηκε από την ανάγνωση των προαναφερθέντων ποιητικών συλλογών, καθώς και από τις απορίες και αναζητήσεις του περί ποίησης.

Τέλος,

αν δικαιούμαι συμπεράσματος, θα έλεγα, ότι η σύγχρονη ελληνική ποίηση οδεύει προς το μέλλον με θετικές εντυπώσεις, αν και εγκλωβισμένη από την εμπορευματοποίηση της τέχνης που υποσκάπτει το έσω των εννοιών, περιτριγυρισμένη από αυλικούς και αυλοκόλακες, διχασμένη σε καντόνια και αδίκως στοχοποιημένη από μέρος επιφανών ποιητών οι οποίοι καλό θα ήταν να υπάρξουν γενναιόδωροι όπως οι προκάτοχοί τους, αν κόπτονται τόσο πολύ για το μέλλον της ποίησης, διαχέοντας το ποιητικό τους φως σε κάθε νέο ποιητή που ατενίζει το βλέμμα του στο βάθος του ορίζοντα. Κάθε φόβος ανώφελος, καθώς, το σύμπαν της ποίησης αποκαθηλώνει αυτόνομα και εκ φύσεως κάθε ζιζάνιο στην ώρα του. Όσο για την τεχνητή νοημοσύνη -μη φοβού ποιητά- μπορεί να αναπαράγει τον Σαίξπηρ αλλά δεν μπορεί να τον υπερβεί ούτε να τον δημιουργήσει ξανά.

1. Διάσημος ορισμός που αποδίδεται στον κριτικό της Νέας Κριτικής, I.A. Richards, συνυπογραφή Γιώργου Σεφέρη ↩︎
2. Γιώργος Σαραντάρης, Η ποίηση ↩︎

https://simiomatario.gr/category/zoi-texni-life-art