Η Τέταρτη Διάσταση ως ποίηση του μύθου: τότε και τώρα υπό το πρίσμα του δομημένου ρεαλισμού
Η ποιητική σύνθεση Η Τέταρτη διάσταση του Γιάννη Ρίτσου συγκροτεί μια ιδιότυπη ποιητική του μύθου, η οποία εκτείνεται ταυτόχρονα στο ιστορικό «τότε» και στο διαχρονικό «τώρα». Ο μύθος, αποσπασμένος από την κλασική του λειτουργία ως φορέας υπερβατικών ή ηρωικών αξιών, μετασχηματίζεται σε πεδίο ρεαλιστικής διερεύνησης της ανθρώπινης εμπειρίας. Η ποιητική αυτή μπορεί να ιδωθεί γόνιμα μέσα από την έννοια του δομημένου ρεαλισμού, δηλαδή ενός ρεαλισμού που δεν αναπαριστά απλώς την πραγματικότητα, αλλά τη συγκροτεί μέσω δομικών, αφηγηματικών και μυθικών σχημάτων.
Ο μύθος στο «τότε»: ιστορικός ρεαλισμός και μυθική δομή
Στο ιστορικό πλαίσιο της μετεμφυλιακής περιόδου και των πολιτικών διώξεων, ο Ρίτσος καταφεύγει στον μύθο όχι ως αισθητικό καταφύγιο, αλλά ως δομή έμμεσης ιστορικής αναπαράστασης. Οι μυθικοί ήρωες της Τέταρτης διάστασης εμφανίζονται μετά την κορύφωση της τραγικής πράξης: κουρασμένοι, σιωπηλοί, εγκλωβισμένοι στον χρόνο της ήττας. Μέσα από αυτή την επιλογή, ο μύθος λειτουργεί ως σταθερό αφηγηματικό πλαίσιο, εντός του οποίου εγγράφεται ένας βαθιά ρεαλιστικός στοχασμός πάνω στη ματαίωση της προσπάθειας για αλλαγή του κοινωνικού γίγνεσθαι και στη διάψευση των συλλογικών οραμάτων. Μια περίοδος που για την γενιά του Ρίτσου δεν έχει “θεραπευτεί”, εκκινώντας από την περίοδο της Κατοχής, ενώ καταλήγει τραγικά με τον τερματισμό του εμφυλίου πολέμου.
Ο δομημένος ρεαλισμός του Ρίτσου δεν επιδιώκει την πιστότητα μέσω της μίμησης, αλλά τη σημασιολογική ακρίβεια: η ιστορική εμπειρία της ήττας και της εξορίας δεν περιγράφεται άμεσα, αλλά δομείται μέσω της μυθικής φόρμας, η οποία λειτουργεί ως σταθερός άξονας αναγνώρισης για τον αναγνώστη. Έτσι, ο μύθος στο «τότε» καθίσταται εργαλείο ιστορικής συνείδησης και όχι εξιδανίκευσης (Βαγενάς, 2004).
Ο μύθος στο «τώρα»: υπαρξιακός ρεαλισμός και αφηγηματική αποδόμηση
Στο επίπεδο του «τώρα», η Τέταρτη διάσταση υπερβαίνει το συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο και μετατρέπεται σε ποίηση της υπαρξιακής εμπειρίας του σύγχρονου ανθρώπου. Οι μυθικοί ήρωες λειτουργούν ως δομημένες μορφές λόγου, μέσα από τις οποίες εκφράζεται η κρίση της ταυτότητας, η φθορά του χρόνου και η αδυναμία της επικοινωνίας. Ο μονόλογος, ως κυρίαρχη μορφή, ενισχύει αυτή τη ρεαλιστική διάσταση, καθώς αποδίδει την σημερινή κατάσταση εσωτερικής διάλυσης και αβεβαιότητας που βιώνει ο σύγχρονος άνθρωπος. Ένας μονόλογος που πέραν της δραματοποίησης με την οποία ντύνει τον ποιητικό λόγο, εντείνει τον συμβολισμό του σημερινού αδιεξόδου.
Εδώ ο δομημένος ρεαλισμός αποκτά υπαρξιακή χροιά: η πραγματικότητα δεν παρουσιάζεται αντικειμενικα, αλλά ως αφηγηματική κατασκευή, μέσα στην οποία το υποκείμενο προσπαθεί να αρθρώσει νόημα. Ο μύθος, απαλλαγμένος από την αυθεντία του παρελθόντος, λειτουργεί ως συγκοινωνουν δοχείο μνήμης και λόγου, επιτρέποντας τη διαχρονική αναγνωσιμότητα της ποιητικής πρότασης του Ρίτσου (Δημαράς, 2000).
Ο δομημένος ρεαλισμός ως ποιητική σύνθεση μύθου και πραγματικότητας
Η έννοια του δομημένου ρεαλισμού επιτρέπει να κατανοήσουμε πώς ο Ρίτσος συνθέτει τον μύθο με την εμπειρική πραγματικότητα χωρίς να υποτάσσει το ένα στο άλλο. Ο μύθος παρέχει τη δομή, ενώ ο ρεαλισμός εγγράφεται στο περιεχόμενο του λόγου: στις σιωπές, στις μικρές χειρονομίες, στη φθορά των σωμάτων και των αντικειμένων. Η ποιητική πράξη δεν αποσκοπεί στην αναπαράσταση ενός «αληθινού» παρελθόντος, αλλά στη συγκρότηση ενός βιωματικού παρόντος, το οποίο παραμένει ακόμη ενεργό.
Με αυτόν τον τρόπο, η Τέταρτη διάσταση συγκροτεί μια ποίηση του μύθου που δεν ανήκει αποκλειστικά ούτε στο τότε ούτε στο τώρα. Ο μύθος λειτουργεί ως διαρκής δομή νοήματος, μέσα από την οποία η ιστορία και η ύπαρξη γίνονται ποιητικά αναγνώσιμες.
Συμπέρασμα
Η Τέταρτη διάσταση του Γιάννη Ρίτσου μπορεί να ιδωθεί ως υπόδειγμα δομημένου ρεαλισμού, όπου ο μύθος δεν καταργείται ούτε αναπαράγεται αυτούσιος, αλλά μετασχηματίζεται σε ποιητική δομή ιστορικής και υπαρξιακής διάστασης. Στο τότε, ο μύθος συγκρατεί τη συλλογική εμπειρία της ήττας· στο τώρα, διασώζει τη δυνατότητα της αυτογνωσίας. Έτσι, η ποίηση του Ρίτσου επιβεβαιώνει τη διαρκή λειτουργικότητα του μύθου ως μορφής ρεαλιστικής κατανόησης του κόσμου.
Βιβλιογραφία (Harvard – ελληνική)
Βαγενάς, Ν. (2004). Η ποιητική του Γιάννη Ρίτσου. Αθήνα: Πόλις.
Δημαράς, Κ.Θ. (2000). Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Αθήνα: Ίκαρος.
Ρίτσος, Γ. (1972). Τέταρτη διάσταση. Αθήνα: Κέδρος.
Ricoeur, P. (1990). Χρόνος και αφήγηση Ι. Αθήνα: Καστανιώτης.
https://simiomatario.gr/category/zoi-texni-life-art/logotexnia/to-simiomatrio-tou-sotiri-nousia
