Οι επιφυλάξεις του Massimo Recalcati για τη συναισθηματική και σεξουαλική αγωγή στα σχολεία la Repubblica – 2 Νοεμβρίου 2025 Στο πρόσφατο άρθρο του στη La Repubblica (2 2025), ο Ιταλός
ψυχαναλυτής και φιλόσοφος Μάσσιμο Ρεκαλκάτι επανέρχεται σε ένα ζήτημα με έντονη πολιτική και παιδαγωγική επικαιρότητα: την εισαγωγή της συναισθηματικής και σεξουαλικής αγωγής στα σχολεία. Με το ύφος του στοχαστή που συνδυάζει τη φροϋδική κληρονομιά με μια βαθιά ανθρωπιστική ευαισθησία, ο Ρεκαλκάτι υπενθυμίζει ότι η σεξουαλικότητα δεν είναι πεδίο τεχνικής γνώσης ή ιδεολογικής διαμάχης, αλλά μυστήριο και ποίησις: ο τόπος όπου η ανθρώπινη υποκειμενικότητα αναμετριέται με την ελευθερία και το άγνωστο του εαυτού.
Ακολουθεί το άρθρο:
Η κληρονομιά του ’68 και της σεξουαλικής επανάστασης που το ακολούθησε είναι αναμφίβολα θεμελιώδης: απάλλαξε ολόκληρες γενιές από μια σεξοφοβική ηθική που σκίαζε τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμασταν και βιώναμε την επιθυμία. Η σεξουαλικότητα, μέχρι τότε βυθισμένη στα ταμπού, απελευθερώθηκε από τον ζυγό της ενοχής, της ντροπής, των διακρίσεων και της σιωπής. Το σώμα έγινε τόπος χειραφέτησης· η επιθυμία μπορούσε πλέον να εκφραστεί χωρίς να χρειάζεται να διεισδύσει από τη στενή χαραμάδα του εξομολογητηρίου. Ήταν ένας νέος Διαφωτισμός που έβαλε τέλος στο ηθικολογικό σκοτάδι και αναγνώρισε την αξία της σεξουαλικής απόλαυσης ως αυτόνομης και όχι αποκλειστικά αναπαραγωγικής λειτουργίας.
Ωστόσο, κάθε απελευθέρωση ενέχει τον κίνδυνο νέων μορφών περιορισμού. Εάν χθες ο αντίπαλος ήταν η κατασταλτική ηθική, σήμερα — τουλάχιστον κατά τη γνώμη μου — ο πραγματικός κίνδυνος βρίσκεται στη μετατροπή της σεξουαλικότητας σε αντικείμενο προς διαχείριση, ταξινόμηση,
κανονικοποίηση. Την ίδια στιγμή, παρατηρούμε και μια δεύτερη τάση: την ιδεολογική της οικειοποίηση από ταυτοτικά αφηγήματα που επιχειρούν να εγκλωβίσουν την πολυπλοκότητά της μέσα σε άκαμπτες κατηγορίες. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η τρέχουσα πολιτική συζήτηση για την εισαγωγή προγραμμάτων «συναισθηματικής και σεξουαλικής αγωγής» στα σχολεία.
Πρόκειται για ένα ζήτημα σοβαρό, που δεν επιδέχεται ούτε επιφανειακές ιδεολογικές αντιπαραθέσεις ούτε απλουστευτικές λύσεις. Από τη μια, δεν βοηθά η τάση να δαιμονοποιείται η ετεροφυλοφιλία ως «κανονιστική», με τρόπο που αναπαράγει έναν αντεστραμμένο ηθικισμό. Από την άλλη, εξίσου
προβληματικός είναι ο επιστημονισμός όσων πιστεύουν ότι ένα τυποποιημένο εκπαιδευτικό πακέτο αρκεί για να διδάξει σε εφήβους την τόσο σύνθετη σχέση ανάμεσα στην επιθυμία και τη συναισθηματική ζωή. Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η σεξουαλική αγωγή δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ένα ακόμη μάθημα· δεν μπορεί να περιοριστεί σε ένα τεχνικό γνωστικό αντικείμενο. Αγγίζει το πιο ευαίσθητο και απρόβλεπτο τμήμα της ανθρώπινης υποκειμενικότητας. Η αντίληψη ότι η επιθυμία
μπορεί να διδαχθεί με τον τρόπο που διδάσκεται η γραμματική ή οι φυσικές επιστήμες μαρτυρά μια θεμελιακή αφέλεια. Επιπλέον, τίθεται εύλογα το ερώτημα: ποιος θα αναλάβει να τη διδάξει; Ο βιολόγος; Ο ψυχολόγος; Ο καθηγητής φυσικών επιστημών; Ή κάποιος ειδικός, εκπαιδευμένος
αποκλειστικά για τον σκοπό αυτό;
Η σεξουαλικότητα δεν είναι γνώση που μεταβιβάζεται· είναι εμπειρία που πρέπει να προστατευθεί, να υποστηριχθεί. Η συναισθηματική και σεξουαλική αγωγή θα έπρεπε να διαχέεται οριζόντια σε ολόκληρη τη σχολική ζωή και όχι να περιορίζεται σε ένα μεμονωμένο μάθημα. Κάθε εκπαιδευτικός, είτε το αντιλαμβάνεται είτε όχι, συμβάλλει ήδη στη διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο οι νέοι μαθαίνουν να σχετίζονται: ο τρόπος που μιλάμε, που ακούμε, που αναγνωρίζουμε τη διαφορετικότητα του άλλου είναι ήδη μια μορφή άτυπης αγωγής.
Η ψυχαναλυτική παράδοση — από τον Φρόιντ έως σήμερα — υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη σεξουαλικότητα είναι από τη φύση της «πολυμορφική», απρόβλεπτη και εξ ορισμού μη κανονιστική. Ο άνθρωπος δεν κατευθύνεται από σταθερά ένστικτα αλλά από επιθυμίες που ζητούν προσωπική
μορφοποίηση. Με αυτή την έννοια, όπως έλεγε και ο Ουνγκαρέτι στον Παζολίνι, η σεξουαλικότητα «μας κάνει όλους ποιητές»: όλοι καλούμαστε να επινοήσουμε, με τον τρόπο μας, τη γλώσσα και τη μορφή των σχέσεών μας.
Κανένας σεξουαλικός προσανατολισμός — ετερόφυλος, ομοφυλόφιλος, αμφιφυλόφιλος, ή άλλος — δεν εγγυάται από μόνος του μια χαρούμενη, ισορροπημένη και ολοκληρωμένη συναισθηματική ζωή. Η ετικέτα δεν είναι λύση, ούτε καταφύγιο. Η ψυχανάλυση υπενθυμίζει ότι στο κέντρο της επιθυμίας παραμένει πάντα ένα σκοτεινό σημείο, ένα ανεξάλειπτο αίνιγμα. Έτσι, μια πραγματική αγωγή στη σεξουαλικότητα θα έπρεπε να είναι πρωτίστως μια αγωγή στο μυστήριο.
Τι σημαίνει να αγαπάς; Τι σημαίνει να επιθυμείς; Γιατί συχνά κάνουμε επιλογές που μας πληγώνουν; Γιατί εγκλωβιζόμαστε σε σχέσεις που μας δεσμεύουν, ενώ ταυτόχρονα τις αναζητούμε; Γιατί είναι τόσο δύσκολο να συνταιριάζουν η αγάπη και η επιθυμία;
Μπορεί ένα υπουργικό πρόγραμμα ή μια οικογενειακή αγωγή να απαντήσει επαρκώς σε αυτά τα θεμελιώδη ερωτήματα; Πιθανότατα όχι. Αυτό που μπορεί και πρέπει να κάνει το σχολείο — ως ζωντανή, πολιτισμική και διαπαιδαγωγική κοινότητα — είναι να διδάσκει τον σεβασμό, τη
διαφορετικότητα, την ελευθερία. Να ενισχύει την καλλιέργεια μέσα από τη λογοτεχνία, την ποίηση, το θέατρο, τον κινηματογράφο, δηλαδή μέσα από την ήδη υπάρχουσα σχολική κουλτούρα. Και να προάγει καθημερινά μια σχολική ζωή χωρίς διακρίσεις, με συμπερίληψη και αναγνώριση του δικαιώματος του καθενός στη δική του μορφή ελευθερίας. Το ερώτημα, λοιπόν, παραμένει ανοιχτό: μπορεί πράγματι η
σεξουαλικότητα και η συναισθηματικότητα να «διδαχθούν» ως ένα ακόμη μάθημα;
Massimo Recalcati
Ψυχαναλυτής
Σπούδασε Φιλοσοφία στο Μιλάνο. Αργότερα ειδικεύτηκε στην κοινωνική ψυχολογία, υπό την επίβλεψη του Marcello Cesa-Bianchi. Διδάσκει σε πολλά πανεπιστήμια, στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας, στο Ουρμπίνο, στο Μπέργκαμο, στη Λωζάνη. Είναι επιστημονικός διευθυντής του Ερευνητικού
Ινστιτούτου Εφαρμοσμένης Ψυχανάλυσης (IRPA). Το 2003 ίδρυσε το Jonas Onlus, ένα Κέντρο Κλινικής Ψυχανάλυσης για Νέα Συμπτώματα. Από το 2006, είναι επικεφαλής της Νευροψυχιατρικής Μονάδας του Νοσοκομείου Παίδων «Αγία Ούρσουλα» – Μπολόνια. Έχει δημοσιεύσει 30 βιβλία, τα οποία έχουν μεταφραστεί σε πολλές χώρες – γλώσσες: Γαλλία, Ισπανία, Αυστρία, Αργεντινή, Σερβία, Βραζιλία, Γερμανία, Ηνωμένες Πολιτείες.
Το έργο του επικεντρώνεται στη διδασκαλία του Ζακ Λακάν, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον στις διατροφικές διαταραχές. Μελετά επίσης το σύμπλεγμα του Τηλέμαχου, σχετικά με τη σχέση πατέρα-παιδιού. Συνεργάζεται με περιοδικά όπως: Αυt Aut, Pedagogika, LETTERA, Psychanalyse, Clinique Lacanienne, Psiche. Γράφει στις εφημερίδες Repubblica, Manifesto, Repubblica La Stampa. Το 2019 παρουsòiase την εκπομπή Lessico amoroso (Λεξικό του έρωτα) στο κανάλι Rai3, σε επτά επεισόδια. Από αυτή την
εκπομπή γεννήθηκε το βιβλίο του με τίτλο στα ελληνικά «Κράτα το φιλί». Σήμερα ζει και εργάζεται ως ψυχαναλυτής στο Μιλάνο.
[Εικόνα: W. Allen, «Ό,τι θα θέλατε να μάθετε για το σεξ (αλλά δεν τολμούσατε να ρωτήσετε)» (1972)]
https://simiomatario.gr/category/istories-dromena/to-simiomatrio-tis-tzinas-karvounaki
