Νίκος Κατσαλίδας: Όλυμπος και Γολγοθάς
Η συλλογή αυτή μπορεί να ιδωθεί όχι μόνο ως λογοτεχνικό έργο αλλά και ως μαρτυρία πολιτισμικής ιστορίας: ένα ποιητικό ανάχωμα μνήμης και ταυτόχρονα μια πρόσκληση σε διάλογο ανάμεσα σε λαούς και γλώσσες
Νίκος Κατσαλίδας, Όλυμπος και Γολγοθάς / Olimpi dhe Golgota / L’Olimpo e il Golgota, επιλογή, ιταλική μετάφραση και πρόλογος: Giuseppe Schirò Di Maggio, εκδ. Ombra GVG, Τίρανα 2024.
Η τρίγλωσση συλλογή του Νίκου Κατσαλίδα Όλυμπος και Γολγοθάς αποτελεί ένα απαράμιλλο εκδοτικό εγχείρημα, στο οποίο ο ποιητής της ελληνικής μειονότητας στην Αλβανία διασταυρώνει τη φωνή του με την παράδοση της αρχαίας Ελλάδας και του χριστιανισμού. Η τριπλή παρουσία ελληνικών, αλβανικών και ιταλικών
κειμένων συνιστά όχι απλώς εργαλείο διάδοσης, αλλά μέρος της ίδιας της ποιητικής στρατηγικής: κάθε γλώσσα φωτίζει διαφορετικά την εικόνα και εμπλουτίζει την πρόσληψη των ποιημάτων.
Ο ποιητής της εθνικής μειονότητας
Η περίπτωση του Νίκου Κατσαλίδα έχει ιδιαίτερη σημασία για τη γραμματεία της ελληνικής μειονότητας στην Αλβανία. Από τη μια, εντάσσεται στη μακρά παράδοση των ελληνοφώνων δημιουργών της Βορείου Ηπείρου· από την άλλη, η φωνή του αντηχεί με ένταση τις αγωνίες του σύγχρονου ανθρώπου. Το έργο του δεν περιορίζεται σε μια καταγραφή της μνήμης, αλλά ανασυνθέτει την παράδοση μέσα από το φίλτρο μιας προσωπικής ποιητικής διαδρομής.
Μύθος και πίστη
Η συλλογή διαρθρώνεται γύρω από δύο κορυφαίους τόπους: τον Όλυμπο και τον Γολγοθά. Στη Σπηλιά του Πολύφημου (σ. 129) ο ποιητής, μέσα στο σκοτάδι, έχει την καρδιά του ως «μια αχτίδα κέρινου φωτός» για να αντιμετωπίσει τον φόβο· ενώ στο Γολγοθάς του κόρφου σου (σ. 136) ο έρωτας συναντά τον σταυρικό συμβολισμό, με μια τόλμη που υπερβαίνει τα όρια του εικονοκλαστικού. Η ποίηση εδώ δεν αποσπάται από τον θρησκευτικό ή μυθικό λόγο αλλά τον αναπλάθει στο παρόν.
Τοπίο ως κοσμογονία
Οι Άγιοι Σαράντα, το στενό Λογαρά, οι ακτές της Ηπείρου μετατρέπονται σε ένα πολυποίκιλο συναισθηματικό σκηνικό. Στο Σαν ένα κύπελλο σελήνης (σ. 131) η πόλη μεθά τον ποιητή «προσγειωμένη ένα βράδυ στην παραλία σαν ένα μισοφέγγαρο», ενώ στο Πιστεύω στα μάγια της θάλασσας (σ. 133) η θάλασσα «ξαπλώνει στο προσκέφαλο» του ποιητή. Η τοπιογραφία γίνεται κοσμογονία, όπου ο τόπος φανερώνεται ως αποκάλυψη του ιερού. Η φύση δεν λειτουργεί απλώς ως σκηνικό αλλά ως φορέας μιας μεταφυσικής διάστασης.
Οδυσσέας – alter ego
Η μορφή του Οδυσσέα λειτουργεί ως προσωπείο του ίδιου του Κατσαλίδα. Στην Ιθάκη της καρδιάς (σ. 138) «ο μαγικός καπνός της καμινάδας του αρχοντικού μυρίζει Ιθάκη», το ταξίδι καταλήγει στον καπνό της εστίας, ενώ στο ποίημα Οι δυσπιστίες του Οδυσσέα (σ. 152) η αμφιβολία για τον αριθμό των δέντρων της Ιθάκης αποκαλύπτει την υπαρξιακή αγωνία για το αν το ταξίδι άξιζε. Ο ποιητής μιλά ως Οδυσσέας, που επιστρέφει αλλά ποτέ δεν ησυχάζει, γιατί η ίδια η μνήμη έχει αλλάξει μορφή.
Τοπική θεολογία
Στο ποίημα Ο Χριστός εσταυρώθη στη Λεσινίτσα (σ. 143) η Σταύρωση δεν τοποθετείται στα Ιεροσόλυμα αλλά στη μικρή πατρίδα του ποιητή: «Χριστός εσταυρώθη στη Λεσνίτσα… και το αίμα έσταξε πάνω στις άγριες ροδιές μας». Πρόκειται για μια «λαϊκή θεολογία», όπου το ιερό ενσωματώνεται στη μνήμη της κοινότητας. Ο Κατσαλίδας κατορθώνει να μεταθέσει το υπερβατικό στο τοπικό, δίνοντας παγκόσμια διάσταση στη βιωμένη εμπειρία της μειονότητας.
Διακειμενικά στοιχεία
Η ποίηση του Κατσαλίδα δεν περιορίζεται στην ανάμνηση· συνομιλεί διαρκώς με τον Όμηρο, τον Ελύτη, αλλά και με την ευρωπαϊκή παράδοση. Ο Γολγοθάς παραπέμπει τόσο στη χριστιανική όσο και στη δαντική συμβολική, ενώ η μορφή της Αφροδίτης αναδύεται μέσα από ένα παιχνίδι αρχαίου και σύγχρονου. Η χρήση αυτών των αναφορών δημιουργεί μια νέα, προσωπική μυθολογία.
Η ιταλική μετάφραση
Η συμβολή του Giuseppe Schirò Di Maggio με την ιταλική μετάφραση και τον πρόλογό του προσδίδει στο βιβλίο χαρακτήρα διαπολιτισμικής γέφυρας. Η μετάφραση δεν αποτελεί απλώς εργαλείο διάδοσης, αλλά και μια δημιουργική αναδημιουργία των ποιημάτων. Ο Schirò διατηρεί την ενέργεια και την πολυσημία των ποιημάτων, ενώ τα καθιστά προσιτά στο ιταλόφωνο κοινό, εντάσσοντάς τα στον μεσογειακό διάλογο των γλωσσών και των πολιτισμών. Η τριγλωσσία καθιστά το βιβλίο έναν τόπο συνάντησης, όπου η ελληνική και η αλβανική ρίζα συνομιλεί με τη λατινική παράδοση, δημιουργώντας ένα πολυφωνικό πεδίο.
Συμπέρασμα
Το Όλυμπος και Γολγοθάς είναι έργο που υπερβαίνει τα όρια μιας ανθολογίας. Ο Κατσαλίδας κατορθώνει να υφάνει το τρίπτυχο Μύθος – Ιστορία – Τοπίο σε μια ενιαία ποιητική εμπειρία. Τα σχέδια του Gëzim Tafa εικονοποιούν τις έννοιες και προσθέτουν στην αισθητική συνοχή του τόμου. Η συλλογή αυτή μπορεί να ιδωθεί όχι μόνο ως λογοτεχνικό έργο αλλά και ως μαρτυρία πολιτισμικής ιστορίας: ένα ποιητικό ανάχωμα μνήμης και ταυτόχρονα μια πρόσκληση σε διάλογο ανάμεσα σε λαούς και γλώσσες. Ο Κατσαλίδας ενσαρκώνει, έτσι, την έννοια του ποιητή-διαμεσολαβητή, που αντλεί από το παρελθόν για να συνομιλήσει με το παρόν και να τοποθετήσει τη μειονότητα της Βορείου Ηπείρου στον ευρύτερο ευρωπαϊκό χάρτη της λογοτεχνίας.
Ο Νίκος Κατσαλίδας γεννήθηκε στην Άνω Λεσινίτσα, περιοχής Θεολόγου των Αγίων Σαράντα από μια οικογένεια με παραδόσεις. Είναι γιος του λαογράφου Γρηγόρη Κατσαλίδα. Σήμερα ζει στην Αθήνα.
Έκανε ανώτατες φιλολογικές σπουδές στα Τίρανα. Ποιητής, πεζογράφος, μεταφραστής, δοκιμιογράφος με πολλές τιμητικές διακρίσεις και βραβεία. Είναι μέλος και επίτιμο μέλος λογοτεχνικών ενώσεων και
σωματείων.
Υπηρέτησε ως φιλόλογος στην ιδιαίτερή του πατρίδα και στα χρόνια της μεταπολίτευσης ως λογοτεχνικός συντάκτης στον Τύπο της Εθνικής Ελληνικής Μειονότητας. Αντιπροσωπευτικά του ποιήματα συμπεριλαμβάνονται σε διάφορες παγκόσμιες Ανθολογίες στα αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά, βουλγαρικά, ρουμανικά, ισπανικά, ενώ ο ίδιος μετέφρασε στα αλβανικά πενήντα Έλληνες ποιητές και πεζογράφους. Ένας από τους ιδρυτές της Δημοκρατικής Ένωσης Εθνικής Ελληνικής μειονότητας «Ομόνοια». Χρημάτισε υπουργός για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα στην Αλβανία με τον συνδυασμό Ομόνοια- Κόμμα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και με τον ίδιο συνδυασμό διετέλεσε Μορφωτικός Σύμβουλος στην Αλβανική Πρεσβεία στην Αθήνα. Το 2001 απέσπασε το βαλκανικό βραβείο «Αίμος», στη Σόφια, για την ποιητική συλλογή «Τα εκατό εκατόφυλλα της Πούλιας». Το 2002 του απονεμήθηκε η «Ασημένια πένα» από το Υπουργείο Πολιτισμού της Αλβανίας για τη μετάφραση του «Άξιον εστί» και «Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας» του Οδυσσέα Ελύτη. Το 2018 του απονεμήθηκε από την Εταιρεία Μεταφραστών της Ελλάδας, Βραβείο Ευποιίας για την μετάφραση του Οδυσσέα Ελύτη και Κώστα Ουράνη. Ο Νίκος Κατσαλίδας συμπεριλαμβάνεται στο Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό της Αλβανικής Ακαδημίας και στην Παγκόσμια Εγκυκλοπαίδεια Who is who (2012), ανάμεσα στις διάσημες προσωπικότητες. Το 2012, παρασημοφορήθηκε από τον Πρόεδρο της Αλβανικής Δημοκρατίας με το ανώτατο μετάλλιο της τάξης γραμμάτων «Μεγάλος καλλιτέχνης». Το μυθιστόρημα «Περί ομονοίας και άλλων δαιμονίων», 2019, ήταν στην Βραχεία λίστα του βραβείου The Athens Prize for Literature, όπως και το μυθιστόρημα «Η επέλαση των
χιονιάδων», το 2022. Ο Νίκος Κατσαλίδας είναι τακτικό μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων. Το λογοτεχνικό του έργο αποτελείται από 30 ποιητικές συλλογές, δύο συλλογές με διηγήματα, 5 μυθιστορήματα και 50 μεταφράσεις.
ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ
ΠΟΙΗΣΗ
Το μοιρολόι του βουρκωμένου βουνού,
Γράμμα, Θεσσαλονίκη 1994
Κι η Σφίγγα μίλησε, Μαγδονία, Θεσσαλονίκη 1995
Τα πικρολέμονα, Βιολάρης, Λευκωσία, 1995
Τα εκατό εκατόφυλλα της Πούλιας, Διαβαλκανικό
Κέντρο Βιβλίου, Θεσσαλονίκη 1997
Η αμβροσία των βράχων, Κοντοσόρος, Κέρκυρα 1997
Το δάκρυ του κυκλάμινου, Αθήνα 1998
Η πύλη των βοριάδων, Κυριακίδης, Θεσσαλονίκη 1998
Οι προφητείες των δέντρων, Ντριτερό, Τίρανα 1998
Χίλια κοχύλια, ΕΙΥΑΠΟΕ, Ιωάννινα 1999
Η πρώρα των άστρων, Ιανός, Θεσσαλονίκη 2001
Η μοίρα του αμάραντου, Ιανός, Θεσσαλονίκη 2003
Το ελιξίριο της πέτρας, ΤΟΕΝΑ, Τίρανα 2004
Η βάπτιση των πουλιών, Ονούφρης, Τίρανα 2005
Η σέλα της σελήνης, Τυπωθήτω, Αθήνα 2007
Τα εραλδικά της κίχλης, Καστανιώτης, 2008
Τα σημεία της θλίψης, εκδόσεις του Φοίνικα, 2009
Ηλιακά ρολόγια, Μανδραγόρας, 2011
Όφις οικουρός, εκδόσεις του Φοίνικα, 2012
Ο παρακλητικός του ηλιοβασιλέματος,
εκδόσεις του Φοίνικα, 2014
Δαφνοπόταμο, Τυπωθήτω, Αθήνα 2015
Μικρή Ανθολογία, Ακτή, Λευκωσία, 20017
Η χλόη της ανατριχίλας, εκδόσεις του Φοίνικα,2017
Το ξύπνημα των κοιμωμένων οφθαλμών, Νίκας, 2020
Τα ποτάμια της παλάμης, Νίκας, 2023
ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ
Νύχτας ανομήματα, Κέδρος, Αθήνα 2006
Θυμάρια των βοριάδων,Νίκας,2022
ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ
Το άροτρο του φεγγαριού, Ψυχογιός, 2004
Περί ομονοίας και άλλων δαιμονίων, Νίκας, 2018
(Βραχεία λίστα βραβείου The Athens Prize for Literature)
Ο νυχτοπαρωρίτης, Φίλντισι, 2019
Η επέλαση των χιονιάδων,Νίκας,2021
(Βραχεία λίστα βραβείου The Athens Prize for Literature)
Η οπτασία του υπνοβάτη, Νίκας,2022
https://simiomatario.gr/category/istories-dromena/to-simiomatrio-tis-tzinas-karvounaki
