Η θεωρία της προσκόλλησης αποτελεί εύρημα του Τζον Μπόλμπι (Jown Bowlby) και μπορεί σε μια βαθύτερη ανάλυση από τον καθένα μας να μας διαφωτίσει σε πολλά ερωτήματα όσον αφορά τις διαπροσωπικές σχέσεις που σχηματίζουμε με τους σημαντικούς άλλους. Αυτή η θεωρία λοιπόν δημιουργήθηκε προκειμένου ο Bowlby να κατανοήσει τις αλληλεπιδράσεις ανάμεσα σε γονείς και τα παιδιά τους και ιδιαίτερα ανάμεσα στον γονέα που παρέχει την φροντίδα στο παιδί (primary caregiver) και στο παιδί. Τι σχέση έχει όμως η αλληλεπίδραση γονέα παιδιού με τις διαπροσωπικές σχέσεις, θα αναρωτιέστε. Η απάντηση όμως σε αυτό είναι η εξής, διαμορφώνει σε μεγάλο βαθμό αυτές τις σχέσεις, τόσο ως προς τις αντιδράσεις μας σε ορισμένες καταστάσεις όσο και με το ποιους ανθρώπους «κολλάμε σαν μαγνήτες».
Μερικά λόγια για την θεωρία της προσκόλλησης
Η θεωρία της προσκόλλησης ανήκε στον συμπεριφορισμό κατά κύριο λόγο, όπου συμπεριφορισμός είναι ένα κύμα της ψυχολογίας στο οποίο κεντρική ιδέα είναι ότι ο άνθρωπος είναι λευκό χαρτί όταν γεννιέται και μαθαίνει μέσα από τις συμπεριφορές των ανθρώπων γύρω του. Μαθαίνει δηλαδή τους γραπτούς αλλά και άγραφους νόμους και τα όρια στα οποία «πρέπει να δρα». Ειδικότερα ο Bowlby είχε υποστηρίξει ότι η συμπεριφορά των γονέων ως προς το παιδί και ιδιαίτερα του γονέα που έχει την μεγαλύτερη αλληλεπίδραση με το παιδί, μπορεί να διαμορφώσει το πως θα δημιουργεί δεσμούς στο μέλλον με άλλους ανθρώπους. Υπάρχουν 4 είδη προσκόλλησης η ασφαλής, η αποφευκτική, η αγχώδης και η αποδιοργανωμένη. Αυτά τα 4 είδη μπορεί να αναπτυχθούν με το αν και πόσο ικανοποιούνται οι εξής συνθήκες:
Α) Η διατήρηση της απόστασης: Η διατήρηση της απόστασης είναι η επιθυμία του παιδιού να βρίσκεται κοντά στα πρόσωπα που αισθάνεται οικειότητα.
Β) Η ασφάλεια: Η ασφάλεια σχετίζεται με το κατά πόσο το παιδί μπορεί να έρθει κοντά στον άνθρωπο που το φροντίζει όταν αυτό βιώνει φόβο ή ότι απειλείται από κάτι.
Γ) Η ασφαλής βάση: Η ασφαλής βάση αναφέρεται στο πρόσωπο φροντίδας και στο κατά πόσο αυτό μπορεί να δράσει ως ένα σημείο ασφάλειας για το παιδί όταν αυτό εξερευνάει το περιβάλλον.
Δ) Άγχος αποχωρισμού: Είναι το άγχος που προκύπτει όταν απουσιάζει από το περιβάλλον ο άνθρωπος που φροντίζει τις ανάγκες του παιδιού.
Σε συνδυασμό με τα παραπάνω σημαντικό ρόλο διαδραματίζει το πως έχει ανατραφεί ένα παιδί. Δηλαδή παιδιά που έχουν ανατραφεί ώστε να διαθέτουν αυτοπεποίθηση να εξερευνούν το περιβάλλον τους, δείχνουν μειωμένη αντίδραση φόβου αλλά και άγχος αποχωρισμού σε σχέση με παιδιά που δεν τα άφηναν τα πρόσωπα φροντίδας να εξερευνούν το περιβάλλον τους. Βεβαίως η αυτοπεποίθηση δεν καλλιεργείται μόνο στην παιδική ηλικία αλλά διαμορφώνεται και κατά την εφηβεία και τείνει να παραμένει σε σταθερά επίπεδα.
Τα 4 είδη προσκόλλησης.
Τα 4 είδη προσκόλλησης που αναφέρθηκαν και παραπάνω είναι η ασφαλής, η αγχώδης, η αποφευκτική και η αποδιοργανωμένη. Αυτά τα είδη προσκόλλησης λοιπόν είναι υπεύθυνα για τα μοτίβα που εκφράζουν οι άνθρωποι στις στενές διαπροσωπικές τους σχέσεις από τις φιλικές και τις εργασιακές με αποκορύφωμα τις ερωτικές. Σύμφωνα με την εξελικτική ψυχολογία όλοι οι άνθρωποι αναζητούν να δημιουργήσουν σχέσεις ώστε να ανήκουν κάπου, για να προστατεύονται αλλά και για να αναπαράγονται. Όμως το κάθε είδος προσκόλλησης με το οποίο έχει γαλουχηθεί κάποιος/-α μπορεί να του/της προκαλεί προβλήματα στις σχέσεις με τους σημαντικούς άλλους. Ας δούμε λοιπόν τα είδη της προσκόλλησης περισσότερο αναλυτικά:
1) Ασφαλής προσκόλληση:
• Ως παιδιά τα άτομα με ασφαλή προσκόλληση αναστατώνονταν μόλις η γονεακή φιγούρα έφευγε από κοντά τους, από την άλλη ήταν χαρούμενα όταν επέστρεφε και το έδειχναν σε αυτή. Ακόμα όταν βίωναν φόβο ή κάποιο άλλο συναίσθημα που τους προκαλούσε αναστάτωση έψαχναν ανακούφιση στην γονεακή φιγούρα. Επιπλέον προτιμούσαν την επαφή με την γονεακή φιγούρα παραπάνω από ότι την επαφή με κάποιον άγνωστο άνθρωπο.
• Ως ενήλικες τώρα τα άτομα με ασφαλή προσκόλληση αισθάνονται άνετα να εκφράζουν τα συναισθήματα τους στους άλλους ανθρώπους. Ξέρουν ότι μπορούν να βασίζονται στον σύντροφο τους όπως και ο σύντροφος τους ξέρει ότι μπορεί να βασίζεται σε αυτά. Συγχρόνως στις διαπροσωπικές τους σχέσεις κυριαρχούν η αποδοχή, η ανεκτικότητα, η ειλικρίνεια και η συναισθηματική εγγύτητα. Επιπλέον είναι αυτόνομα άτομα και έχουν μια θετική εντύπωση για τον εαυτό και τις δυνατότητες τους.
• Οι γονείς των παιδιών/ενηλίκων με ασφαλή προσκόλληση τείνουν να παίζουν περισσότερο με τα παιδιά τους, αφιερώνουν μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους για τα παιδιά τους, ενώ αντιδρούν πολύ γρήγορα στις ανάγκες που τυχών προκύπτουν από αυτά.
2) Αγχώδης προσκόλληση
• Ως παιδιά τα άτομα με αγχώδη προσκόλληση τείνουν να είναι επιφυλακτικά απέναντι σε ξένους. Ειδικότερα όταν η γονεακή φιγούρα έφευγε από κοντά τους έδειχναν μεγάλη δυσφορία αλλά και όταν επέστρεφε δεν ένοιωθαν ανακούφιση. Επιπλέον μπορεί να είχαν απορριπτικές και σε μερικές περιπτώσεις επιθετικές συμπεριφορές απέναντι στην γονεακή φιγούρα.
• Ως ενήλικες τα άτομα με αγχώδη τύπο προσκόλλησης τείνουν να βλέπουν τον/την σύντροφο τους ως καλύτερο από αυτούς/-ές ενώ όταν δεν είναι μαζί με το σύντροφο τους ή γενικά δεν έχουν σύντροφο αισθάνονται μεγάλο άγχος. Επιπλέον τα άτομα με αυτό το είδος προσκόλλησης έχουν αρνητική αυτοεικόνα και συχνά αναζητούν επιβεβαίωση, στήριξη και ασφάλεια από το σύντροφο τους. Συγχρόνως ανησυχούν μήπως ο/η σύντροφος δεν επενδύει στην σχέση όσο αυτά με αποτέλεσμα να εμφανίζουν απαιτητικές συμπεριφορές, εξάρτηση, ανησυχία αλλά έντονη απελπισία.
• Οι γονεακές φιγούρες των παιδιών με αγχώδη τύπο προσκόλλησης έτειναν να έχουν αντιφατικές συμπεριφορές απέναντι τους, στέλνοντας ουσιαστικά μικτά σήματα. Με άλλα λόγια από την μια τους ικανοποιούσαν τις ανάγκες τους κάποιες φορές και από την άλλη κάποιες άλλες δεν τις ικανοποιούσαν, με αποτέλεσμα το παιδί να μην μπορεί να συνειδητοποιήσει το νόημα αλλά και τα μοτίβα πίσω από την αλληλεπίδραση του με τις γονεακές φιγούρες. Βεβαίως και οι γονείς οι οποίοι χρησιμοποιούσαν τα παιδιά τους προκειμένου να ικανοποιούσουν την ανάγκη τους για συναισθηματική εγγύτητα τείνουν να αναπτύσσουν αυτόν τον τύπο προσκόλλησης στα παιδιά τους. Επίσης άλλα χαρακτηριστικά των γονέων αυτών είναι η υπερπροστασία αλλά και η διείσδυση στην ζωή του παιδιού δίχως όρια.
3) Αποφευκτική προσκόλληση
• Ως παιδιά τα άτομα με αυτό το είδος της προσκόλλησης τείνουν αποφεύγουν την επαφή με τις γονεακές φιγούρες, ειδικά μετά την απουσία του γονιού για ώρες η «αποφυγή» μπορεί να γίνει εντονότερη. Ακόμα τα παιδιά αυτά μπορεί να μην απορρίψουν την προσοχή τον γονέων τους όταν αυτή τους δίνεται αλλά τείνουν να μην την επιζητούν. Επίσης δεν δείχνουν διαφορά ως προς τις διαθέσεις τους είτε όταν βρίσκονται με κάποιον ξένο είτε με τους γονείς τους.
• Ως ενήλικες δείχνουν σε συναισθηματικό επίπεδο να είναι αυτάρκεις, δυνατοί χαρακτήρες και ανεξάρτητοι, ενώ διακρίνονται από υψηλή αυτοπεποίθηση και έχουν θετική εικόνα για τον εαυτό τους. Τείνουν βεβαίως να πιστεύουν ότι δεν χρειάζονται να βρίσκονται σε σχέση για να νιώθουν ολοκληρωμένοι. Αυτά τα άτομα αποφεύγουν σε μεγάλο βαθμό τις στενές σχέσεις, διακρίνονται από την προσπάθεια καταπίεσης των συναισθημάτων που δημιουργούνται και αφορούν άλλους ανθρώπους καθώς και δεν είναι ιδιαίτερα υποστηρικτικοί απέναντι στους συντρόφους τους.
• Το γονεακό στυλ σε αυτό τον τύπο προσκόλλησης μοιάζει με του αγχώδους στο σημείο όπου οι γονείς κάποιες φορές ικανοποιούν τις ανάγκες των παιδιών τους και κάποιες άλλες όχι. Με αυτό τον τρόπο τα παιδιά αρχίζουν να αισθάνονται μπερδεμένα ως προς το αν θα ικανοποιηθούν οι ανάγκες τους ή όχι με αποτέλεσμα σιγά σιγά να αποστασιοποιούνται συναισθηματικά από τους γονείς.
4) Αποδιοργανωμένη προσκόλληση
• Ως παιδιά τα άτομα με αποδιοργανωμένη προσκόλληση βιώνουν μεγάλη σύγχυση/ φόβο απέναντι στις γονεακές φιγούρες. Τα παιδιά αυτά συνήθως έχουν κακοποιηθεί είτε σωματικά, είτε λεκτικά, είτε σεξουαλικά από τις γονεακές φιγούρες.
• Ως ενήλικες τα άτομα με αυτόν τον τύπο προσκόλλησης δείχνουν διφορούμενη και ασταθή συμπεριφορά απέναντι στους ερωτικούς συντρόφους τους. Ουσιαστικά οι σχέσεις τους μπορούν να χαρακτηριστούν ως σχέσεις που εμπεριέχουν το δίπολο πάθους-φόβου. Ακόμα προσπαθούν να χτίσουν οικειότητα με τους άλλους αλλά λόγο έλλειψης εμπιστοσύνης και φόβου μην πληγωθούν, καταλήγουν να αποφεύγουν τους συναισθηματικούς δεσμούς.
• Οι γονείς των ανθρώπων με αποδιοργανωμένη προσκόλληση συνήθως φέρονται απρόβλεπτα σε μεγάλο βαθμό απέναντι στα παιδιά τους. Υπάρχουν στιγμές που δείχνουν μεγάλη αγάπη ως προς αυτά αλλά και στιγμές όπου επιβάλλουν ένα κλίμα φόβου. Λόγο όμως αυτών των ακραίων διακυμάνσεων το παιδί αρχίζει υποσυνείδητα να μην εμπιστεύεται την γονεακή φιγούρα.
Θεραπευτικές Μέθοδοι
Η ασφαλής προσκόλληση δεν χρειάζεται κάποιου είδους θεραπεία διότι αποτελεί έναν υγιή τύπο προσκόλλησης. Όμως οι άλλοι 3 τύποι χρειάζονται θεραπεία προκειμένου το άτομο να γίνει περισσότερο λειτουργικό στις διαπροσωπικές του σχέσεις.
α) Θεραπεία για την αποδιοργανωμένη προσκόλληση.
Όσον αφορά αυτό τον τύπο της προσκόλλησης, τα άτομα τείνουν να μην εκφράζουν τα συναισθήματα τους εύκολα. Οπότε μια θεραπευτική μέθοδος που θα βοηθούσε στο παρών ώστε να ανοίγονται λίγο παραπάνω είναι η γνωσιοσυμπεριφορική θεραπεία. Μέσα από την γνωσιοσυπεριφορική και σε συνεργασία με τον θεράποντα μπορεί το άτομο να θέσει στόχους ώστε να εκφράζεται όλο και παραπάνω ως προς το τι νιώθει. Σε συνδυασμό με αυτή την θεραπεία μπορεί να χρησιμοποιηθεί και η ψυχανάλυση ώστε το άτομο να αρχίσει να ξετυλίγει το κουβάρι των τραυμάτων του από το παρελθόν και ιδαίτερα από την παιδική ηλικία και την αλληλεπίδραση με τους γονείς του.
β) Θεραπεία για την αποφευκτική προσκόλληση
Όσον αφορά αυτόν τον τύπο προσκόλλησης, τα άτομα τείνουν να είναι ανεξάρτητα σε πολύ μεγάλο βαθμό αλλά και να μην δένονται με τους άλλους ανθρώπους. Εκτός από την γνωσιοσυμπεριφορική θεραπεία και την ψυχανάλυση που ο τρόπος δράσης και εδώ είναι αρκετά παρόμοιος με όσα αναφέρθηκα παραπάνω στην αποδιοργανωμένη προσκόλληση, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και η αφηγηματική θεραπεία. Στην αφηγηματική θεραπεία λοιπόν ενθαρρύνεται ο θεραπευμένος ώστε να αφηγηθεί την προσωπική του ιστορία αλλά με την διαφορά ότι με την βοήθεια του θεραπευτή αφαιρεί λέξεις οι οποίες είναι αρνητικά φορτισμένες είτε για τον ίδιο του τον εαυτό και την αντικατάσταση τους με άλλες με θετικό νόημα. Στόχος σε αυτήν την θεραπεία είναι το άτομο να αρχίσει να αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα υπό μια διαφορετική σκοπιά, η οποία σε συνδυασμό με την ψυχοθεραπεία θα το βοηθήσει να απαλλαγεί από τα βάρη των τραυμάτων του σε έναν επαρκή βαθμό.
γ) Θεραπεία για την αγχώδη προσκόλληση
Σε αυτόν τον τύπο προσκόλλησης το άτομο τείνει να αισθάνεται κατώτερο από τον σύντροφο του, ενώ παράλληλα αποζητάει την όλο και μεγαλύτερη προσοχή του συντρόφου του. Η ψυχανάλυση είναι μια μέθοδος που μπορεί να βοηθήσει εδώ πέρα προκειμένου το άτομο να δει τα παρελθοντικά του τραύματα αλλά και τι μπορεί να προκαλεί η όλη αυτή συμπεριφορά του στους άλλους ανθρώπους με τους οποίους συνάπτει-δημιουργεί ρομαντικές σχέσεις. Προκειμένου λοιπόν να βελτιώσει τα μοτίβα στις σχέσεις του θα χρειαστεί και η γνωσιοσυμπεριφορική θεραπεία με ασκήσεις όπως το κράτημα ημερολογίου με τα γεγονότα που προκαλούν στρες αλλά και με την δημιουργία πλάνου προκειμένου να αλλάξει σιγά σιγά τις συμπεριφορές που μπορεί να απομακρύνουν τους συντρόφους αυτού του ατόμου από κοντά του. Βεβαίως άλλη μια θεραπευτική μέθοδος που μπορεί να βοηθήσει εδώ είναι η διαπροσωπική θεραπεία η οποία μπορεί να αντιμετωπίσει τυχών συμπτώματα κατάθλιψης αλλά και έντονου στρες.
Ένας προσωπικός επίλογος
Ο κάθε άνθρωπος δεν έχει μόνο έναν τύπο προσκόλλησης, αλλά μπορεί να εμφανίσει χαρακτηριστικά και από άλλους αλλά όχι τόσο έντονα. Όμως ότι και να συμβαίνει δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να βρεθεί λύση και να βελτιωθεί η ποιότητα ζωής του ατόμου και των γύρω του. Ναι οι διαπροσωπικές σχέσεις είναι ένα σημαντικό ζητούμενο για τον καθένα ξεχωριστά από εμάς. Άλλωστε αποτελεί το τρίτο σκαλί στην πυραμίδα του Maslow και είναι αυτό που επιζητούν οι άνθρωποι μετά την εξασφάλιση στέγης, τροφής, υγείας και προστασίας. Το θέμα όμως είναι, όσο δύσκολο και αν είναι αυτό το ζήτημα για εμάς να μην δυσκολεύουμε και την ζωή των ανθρώπων γύρω μας και ιδιαίτερα τους ανθρώπους τους οποίους καλούμε ή προσδοκούμε να γίνουν ερωτικοί μας σύντροφοι. Αυτός ο δεσμός είναι ένας σπουδαίος δεσμός υπό την έννοια ότι εξασφαλίζει στο άτομο συντροφικότητα, αγάπη, σύνδεση και τόσα όμορφα άλλα πράγματα που θα με πάρουν πολλές σειρές να τα αναλύσω. Από σεβασμό λοιπόν σε αυτόν τον δεσμό αλλά και στον ίδιο μας τον εαυτό είναι απαραίτητο να γίνεται μια ενδοσκόπηση ειδικά σε συμπεριφορές που όχι μόνο προκαλούν μια άσχημη αίσθηση στους άλλους αλλά και σε αυτές που αφήνουν μια άσχημη επίγευση σε εμάς. Διότι όλες οι άσχημες συμπεριφορές που βγαίνουν από εμάς προς τους άλλους φανερώνουν τα τραύματα που έχουμε και αυτά τα τραύματα δυστυχώς γίνονται η αφορμή για την δημιουργία νέων τραυμάτων σε άλλους ανθρώπους. Δεν είναι όμορφο αυτό. Όταν εσένα σε τραυμάτιζαν σου άρεσε η αίσθηση που σου προκαλούσε η συμπεριφορά του άλλου ανθρώπου απέναντι σου; Νομίζω πως όχι. Οπότε δες και εσύ πως βλάπτεις έστω και ελαφριά τους άλλους ανθρώπους και ιδιαίτερα τον σύντροφο σου και αναζήτησε βοήθεια, εφόσον δεν μπορείς να το λύσεις εσύ ο/η ίδιος/-α. Βοηθώντας εσύ τον εαυτό σου, μπορείς σιγά σιγά να βάλεις το λιθαράκι ώστε να ηρεμήσει και να ομορφύνει παραπάνω η πραγματικότητα που ζεις μέσα!
Βιβλιογραφικές αναφορές:
Anxious Attachment Style Guide: Causes & Symptoms. Attachment Project. (2019). Retrieved 30 June 2022, from https://www.attachmentproject.com/blog/anxious-attachment/.
Attachment Styles and Their Role in Adult Relationships. Attachment Project. Retrieved 30 June 2022, from https://www.attachmentproject.com/blog/four-attachment-styles/.
Cherry, K. (2022). How Attachment Theory Works. Verywell Mind. Retrieved 30 June 2022, from https://www.verywellmind.com/what-is-attachment-theory-2795337.
Cherry, K. (2022). What You Should Know About Attachment Styles. Verywell Mind. Retrieved 30 June 2022, from https://www.verywellmind.com/attachment-styles-2795344.
Disorganized Attachment Style: Everything You Need to Know. Attachment Project. (2020). Retrieved 30 June 2022, from https://www.attachmentproject.com/blog/disorganized-attachment/.
Fearful Avoidant Attachment – How it Develops in Childhood. Attachment Project. (2021). Retrieved 30 June 2022, from https://www.attachmentproject.com/blog/fearful-avoidant-attachment-in-childhood/.
How Anxious Ambivalent Attachment Develops in Children. Attachment Project. (2021). Retrieved 30 June 2022, from https://www.attachmentproject.com/blog/anxious-ambivalent-attachment-in-children/.
Interpersonal Psychotherapy. Psychology Today. Retrieved 30 June 2022, from https://www.psychologytoday.com/us/therapy-types/interpersonal-psychotherapy.
J. Peterson, T. (2021). Avoidant Attachment Style: Signs, Causes, & Treatment Options. Choosing Therapy. Retrieved 30 June 2022, from https://www.choosingtherapy.com/avoidant-attachment/.
Jones, H. (2021). How Can I Cope With Anxious Attachment?. Verywell Health. Retrieved 30 June 2022, from https://www.verywellhealth.com/anxious-attachment-5204408.
Saxena, S. (2020). Narrative Therapy: How It Works & What to Expect. Choosing Therapy. Retrieved 30 June 2022, from https://www.choosingtherapy.com/narrative-therapy/.
Vinney, C. (2022). What Is Fearful Avoidant Attachment?. Verywell Mind. Retrieved 30 June 2022, from https://www.verywellmind.com/what-is-fearful-avoidant-attachment-5207986.
Πηγές εικόνων:
https://unsplash.com/photos/sB3J4xksVc0
https://unsplash.com/photos/VzqEavUGnss
https://unsplash.com/photos/w3sAsX4G8G8
https://unsplash.com/photos/6x2iKGi6SPU
https://unsplash.com/photos/AGOAwRZrbOA
https://unsplash.com/photos/QgJYBOID-9A
https://unsplash.com/photos/LlrQF5JFRIs
