Η επίδραση του λαϊκού παράγοντα στην ποιητική του Οδυσσέα Ελύτη
Εισαγωγή
Η ποιητική του Οδυσσέα Ελύτη διαμορφώνεται σε ένα πολυσύνθετο πλέγμα επιρροών που εκτείνεται από τον υπερρεαλισμό και την οντολογική στοχαστικότητα έως την ελληνική λαϊκή παράδοση, η οποία λειτουργεί όχι ως εξωτερικός διάκοσμος, αλλά ως δομικό στοιχείο της ποιητικής του γλώσσας. Η παρούσα μελέτη, υιοθετώντας την θεωρία του Φερντινάντ ντε Σοσσύρ για τη σχέση σημαίνοντος και σημαινομένου, επιδιώκει να διερευνήσει πώς ο λαϊκός παράγοντας εγγράφεται στη γλωσσική και αισθητική δυναμική της ελυτικής ποίησης, δημιουργώντας ένα σύστημα ποιητικών σημείων που συνδυάζουν το βίωμα της κοινότητας με την ατομική μυστικιστική εμπειρία. Μέσω του ελευθερωμένου στίχου και του ιαμβικού ρυθμού της παλαμικής και καβαφικής περιόδου μαζί με τις επιρροές των Ελυάρ, Πάουντ και Λόρκα η γενιά του ’30 και σαφώς ο Ελύτης σμιλεύονται, αφενός από έναν ρυθμικό παλμό διεθνών γεγονότων που καθόρισαν το περιεχόμενο και εν πολλοίς τον δραματικό/λυρικό τόνο του ποιητικού τους γίγνεσθαι, κι αφετέρου ενστάλαξαν την βιωματική τους αγωνία για την εθνική τραγωδία και τον λαϊκό σπαραγμό που θα ακολουθούσε από το 1922 ως το 1945. Μπορούμε λοιπόν βάσιμα να ισχυριστούμε ότι το σημαίνον στον Ελύτη είναι η ιστορικότητα κι ο τόπος που συμβολοποιείται μέσω του ποιητικού ρυθμού ενώ το σημαινόμενο του περιεχομένου συνοδεύεται από ένα βίωμα που ξεκινά από την αυτοθυσία και κατατείνει ως την τραγικότητα. Ας θέσουμε την ιστορικότητα ως ένα ηχητικό και ρυθμικό αποτύπωμα και ας αποτελέσει το περιεχόμενο ως εκείνο το ποιητικό σημείο αναφοράς που μετασχηματίζει τον ποιητή από γράφοντα στο πολεμικό μέτωπο σε εκείνο το φίλτρο που δέχεται κάθε επίδραση από την τραγικότητα του καιρού του. Μια επίδραση που διαπνέει την ελυτική ποιήση τουλάχιστον από την αρχή της ως το σημείο τομής του, το Άξιον Εστί.
Θεωρητικό Πλαίσιο: Σημαίνον, Σημαινόμενο και Ποιητικό Σημείο
Ο Σοσσύρ (Saussure, 1916) όρισε την γλωσσική μονάδα ως την αδιάσπαστη ενότητα σημαίνοντος και σημαινομένου, τονίζοντας την αυθαιρεσία της σχέσης τους. Στην ποίηση, όμως, η σχέση αυτή τροποποιείται, καθώς το σημαίνον αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Ο Jakobson (1960) επισημαίνει ότι η ποιητική λειτουργία της γλώσσας συνίσταται ακριβώς στην «προβολή της αρχής της ισοτιμίας από τον άξονα της επιλογής στον άξονα της σύνταξης», καθιστώντας το σημαίνον ισότιμο και ενίοτε σημαντικότερο από το σημαινόμενο.
Ο Barthes (1977) επεκτείνει αυτή τη συλλογιστική παρουσιάζοντας το ποιητικό σημείο ως «μυθικό» σημείο δεύτερου επιπέδου, στο οποίο το σημαίνον συσσωρεύει πολιτισμικά φορτία, ιστορικές μνήμες και λαϊκές συνδηλώσεις. Στην περίπτωση του Ελύτη, αυτό το μυθικό σημείο διαμορφώνεται συχνά μέσω εικόνων, λέξεων και ρυθμών που αντλούνται από την ελληνική δημοτική παράδοση.
Ο λαϊκός παράγοντας ως γλωσσικό και ποιητικό ίχνος
Η ηχητικότητα της δημοτικής γλώσσας
Η δημοτική γλώσσα λειτουργεί στον Ελύτη όχι μόνο ως μέσο έκφρασης αλλά ως βαθιά εγγεγραμμένη συλλογική εμπειρία. Η χρήση λέξεων όπως «φως», «αιγαιοπελαγίτικο», «άλμη», «λαμνοκόποι», «ασβέστης» φέρει μια διαχρονική υλικότητα που ενεργοποιεί ένα πλέγμα λαϊκών συσχετισμών. Όπως αναφέρει ο ίδιος: «Η γλώσσα δεν είναι εργαλείο· είναι το ίδιο το πετράδι που σμιλεύει την πραγματικότητα» (Ελύτης, 1992:18).
Μέσα από τη σοσσυριανή οπτική, η ηχητικότητα αυτών των λέξεων συνιστά σημαίνον φορτισμένο με την προφορική παράδοση, τον ρυθμό του ελληνικού λόγου και την αισθητηριακή μνήμη του λαού. Το σημαινόμενο δεν είναι απλώς εννοιολογικό αλλά και βιωματικό.
Το ήθος του δημοτικού τραγουδιού
Η ποίηση του Ελύτη αξιοποιεί το ήθος του ελληνικού δημοτικού τραγουδιού, τόσο σε επίπεδο μέτρου όσο και σε επίπεδο κοινοτικών μοτίβων. Η επανάληψη, η κυκλικότητα, η λιτότητα των εκφράσεων και η αμεσότητα του λόγου παραπέμπουν σε σχήματα της λαϊκής παράδοσης. Σύμφωνα με τον Μαρωνίτη (1987), ο Ελύτης «ανασύρει από το δημοτικό τραγούδι όχι απλώς τον ήχο του αλλά τον ίδιο τον μηχανισμό του θαυμασμού προς τον κόσμο».
Το λαϊκό φαντασιακό στο «Άξιον Εστί» και άλλα έργα
Η διαστρωμάτωση του σημαίνοντος
Στο Άξιον Εστί, το σημαίνον αποκτά σχεδόν τελετουργική διάσταση. Λέξεις όπως «ανηφοριές», «κεριά», «σταυροδρόμια», «πειρατές» λειτουργούν ως οπτικά και ακουστικά σύμβολα που συναντώνται στη λαϊκή φαντασία. Αντανακλούν τις κοσμοθεωρητικές σταθερές του ελληνικού λαού: την πίστη στον αγώνα, την υπέρβαση και την κυκλική αναγέννηση.
Ο Σεφέρης (1960) επισημαίνει ότι ο Ελύτης «ξαναδίνει στη γλώσσα τη θάλασσά της», μια παρατήρηση που αποκτά βαρύτητα στη σοσσυριανή ανάλυση.
Η σύζευξη του λαϊκού και του μεταφυσικού
Η χρήση λαϊκών εικόνων δεν περιορίζεται στο επίπεδο σημαινομένου αλλά αποκτά και οντολογική διάσταση. Η φράση «της αγάπης αίματα» δεν είναι απλώς αναφορά στην παράδοση —μεταμορφώνεται σε ποιητικό σημείο που υπερβαίνει τη γλώσσα της κοινότητας.
Επέκταση: Η σημειωτική του λαϊκού φαντασιακού και η ποιητική οικονομία του Ελύτη
Η ποίηση του Ελύτη μπορεί να ιδωθεί μέσα από το πρίσμα της σημειωτικής του Greimas (1983). Τα λαϊκά μοτίβα λειτουργούν ως «σχηματισμοί βάθους» που ανακαλούν συλλογικές δομές μύθου. Η ηρωικότητα του καθημερινού και η εξιδανίκευση του φωτός εντάσσονται σε ένα βαθύτερο πλέγμα πολιτισμικών σημείων.
Ο Eco (1976) επισημαίνει ότι κάθε κείμενο λειτουργεί ως «ανοιχτό έργο», προσφέροντας πολλαπλές δυνατότητες ερμηνείας. Ο Lotman (1990) υπογραμμίζει ότι κάθε πολιτισμικό σύστημα λειτουργεί ως «σημειωτικός χώρος». Το ελυτικό ποιητικό σύμπαν μετασχηματίζει τον λαϊκό πολιτισμό σε τέτοιο χώρο.
Συμπεράσματα
Ο λαϊκός παράγοντας στην ποίηση του Ελύτη δεν είναι διακοσμητικός, αλλά δομικός. Το σημαίνον, εμποτισμένο με λαϊκή μνήμη, μετατρέπεται σε φορέα υπερεννοιολογικών και μεταφυσικών προεκτάσεων.
Βιβλιογραφία
Barthes, R. (1977). Image, Music, Text. Fontana.
Eco, U. (1976). A Theory of Semiotics. Indiana University Press.
Ελύτης, Ο. (1992). Εν λευκώ. Ίκαρος.
Jakobson, R. (1960). Style in Language. MIT Press.
Lotman, Y. (1990). Universe of the Mind. Indiana University Press.
Mαρωνίτης, Δ. (1987). Η ελληνική ποίηση και η παράδοση. Κέδρος.
Saussure, F. de (1916). Cours de linguistique générale. Payot.
Σεφέρης, Γ. (1960). Δοκίμια. Ίκαρος.
